12. Sınıf Coğrafya Doğal Sistemler 2: Ekosistem, Türkiye İklim ve Yer Şekilleri Testi

🌍 Doğal Sistemler — Ekosistem, İklim ve Türkiye’nin Doğal Yapısı

📌 Ekosistem ve Biyomlar

• Ekosistem: Canlılar (biyotik) + cansız çevre (abiyotik) etkileşim ağı
• Biyotik faktörler: Üreticiler (bitkiler), tüketiciler, ayrıştırıcılar
• Abiyotik faktörler: Toprak, su, hava, ışık, sıcaklık
• Sıcak biyomlar: Tropikal yağmur ormanı, savan, çöl, Akdeniz makileri
• Soğuk biyomlar: Taiga, tundra, kutup buzulları
• Türkiye: 12.000+ bitki türü, 3.000+ endemik tür (Avrupa kıtası ile eşdeğer biyoçeşitlilik!)

⚡ Madde ve Enerji Döngüleri

• Karbon döngüsü: Fotosentez (CO₂ → bitki) ↔ Solunum/yanma (bitki/yakıt → CO₂)
• Su döngüsü: Buharlaşma → yoğunlaşma → yağış → akış (atmosfer-kara-deniz-canlılar)
• Azot döngüsü: Bakteriler N₂’yi nitrata çevirir → bitki kullanır → ayrıştırma → atmosfere döner
• Enerji akışı: Güneş → bitki (fotosentez) → otçul → etçil → ayrıştırıcı (her seviyede %90 kayıp)

🇹🇷 Türkiye’de İklim Çeşitliliği

🏔️ Türkiye’nin Yer Şekilleri (İç vs Dış Kuvvetler)

• İç kuvvetler (yerin içinden): Volkanizma, deprem, orojenez (dağ oluşumu), epirojenez (kıta oluşumu)
  
    Örnek: Ağrı, Erciyes, Süphan volkanik dağları; KAF deprem hattı; Toroslar.
• Dış kuvvetler (Güneş enerjisi): Akarsu, buzul, rüzgar, dalga, sıcaklık farkı, biyolojik aşınma
  
    Örnek: Kapadokya peribacaları (rüzgar+akarsu), Pamukkale travertenleri.

💧 Türkiye’nin Su Kaynakları

• Akarsular: Kızılırmak (Türkiye’de en uzun 1.355 km), Fırat, Dicle, Sakarya, Yeşilırmak, Aras, Çoruh.
• Göller: Van (en büyük), Tuz Gölü (tuzlu), Beyşehir, Eğirdir, İznik, Sapanca, Hazar.
• Barajlar: Atatürk, Keban, Karakaya (Fırat üzerinde — HES), Hirfanlı, Sarıyar.
• Risk: İklim değişikliği, aşırı kullanım, kirlilik nedeniyle su kaynakları azalıyor.

🌳 Türkiye’nin Orman Varlığı

• Alan: ~22,9 milyon hektar (~%29 yüzölçümü)
• Yoğun bölgeler: Karadeniz, Akdeniz, Marmara güneyi
• Türler: Karadeniz’de kayın/gürgen/ladin; Akdeniz’de kızılçam/sedir/ardıç; Doğu Anadolu’da meşe/ardıç.

⚠️ Dikkat: Türkiye’nin MATEMATİK konumu (enlem-boylam) ile ÖZEL/JEOPOLİTİK konum (kıta ortası, deniz çevresi) FARKLI KAVRAMLARDIR. Soruda “matematik konumun sonucu mu?” diye sorulursa → orta kuşak, mevsim, yerel saat; “özel/coğrafi konumun sonucu mu?” → köprü ülke, üç kıta kesişimi, boğazlar.