7. Sınıf Sosyal Bilgiler Etkin Vatandaşlık (2)

Monarşide iktidar, kral ya da kraliçe gibi bir hükümdar tarafından genellikle kalıtım yoluyla kullanılır; halk seçim kanalıyla yöneticisini belirleyemez. Cumhuriyette ise egemenlik ulusa aittir; devlet başkanı ve yasama organı belirli aralıklarla yapılan seçimlerle belirlenir. Türkiye, 1923’te cumhuriyete geçerek kalıtımsal monarşiye son vermiştir.

Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), Sultan Abdülmecit döneminde ilan edilmiştir. Osmanlı tarihinde ilk kez devletin vatandaşlarına yazılı güvence verdiği bu belge; can güvenliği, mülkiyet dokunulmazlığı ve adil yargılanma hakkını Müslim-gayrimüslim ayrımı yapmaksızın tüm vatandaşlara tanımaktaydı. Bu yönüyle modern Osmanlı hukukunun başlangıç noktası sayılır.

Sened-i İttifak, II. Mahmut döneminde padişah ile ayanlar (taşra güçleri) arasında imzalandı. Padişah ilk kez yetkilerini belgeli biçimde sınırladı; karşılığında ayanlar da merkezi otoriteyi tanımayı kabul etti. Belge Büyük Britanya’daki Magna Carta’ya (1215) benzetilmektedir; ancak kısa süre sonra fiilen uygulanamaz hale geldi.

Anayasa, bir devletin “temel kanunu”dur; diğer tüm yasal düzenlemeler ona uygun olmak zorundadır. Yasama, yürütme ve yargının yapısı, görev ve sınırları; vatandaşların temel hakları ve özgürlükleri anayasayla düzenlenir. Anayasaya aykırı çıkarılan yasalar Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilebilir.

Vatandaşlık görevleri; vergi ödeme, askerlik (zorunlu olduğu ülkelerde), oy kullanma ve yasalara uyma gibi sorumlulukları kapsar. Ekonomi politikasını belirlemek ise hükümetin ve yasama organının yetkisindedir; tek bir vatandaşın bireysel olarak yerine getireceği bir görev değildir. Vatandaş, bu politikaları seçimler ve sivil toplum yoluyla dolaylı olarak etkileyebilir.

Kişi dokunulmazlığı, bireyin vücut bütünlüğü ve kişisel özgürlüğünün devlet müdahalesine karşı korunmasıdır. Hiç kimse keyfi olarak gözaltına alınamaz, işkenceye tabi tutulamaz ya da insanlık dışı koşullarda tutuklanamaz. Bu hak; Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ve Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi gibi uluslararası belgelerle güvence altına alınmıştır.

Kırım Savaşı sürecinde Osmanlı’nın müttefiki olan Avrupa devletlerinin baskısıyla hazırlanan Islahat Fermanı, Hristiyan ve Yahudi azınlıkların haklarını özel olarak güvence altına aldı. Mahkeme süreçleri, eğitim ve mülkiyet hakları konusunda azınlıklara eşit işlem garantisi verildi. Bu belge, 1856 Paris Antlaşması’nın da bir dayanağı oldu.

Demokrasi, çoğunluk yönetimidir; ancak salt çoğunlukçuluk azınlıkları baskı altına alabilir. Bu dengeyi sağlamak için temel haklar ve özgürlükler anayasada güvenceye alınır; böylece seçimle oluşan çoğunluk bile bu hakları ihlal eden yasalar çıkaramaz. Bu yapı “anayasal demokrasi” ya da “liberal demokrasi” olarak adlandırılır.

Seçme hakkı; yetişkin vatandaşların seçimlerde oy kullanabilmesi, seçilme hakkı ise devlet kademelerinde görev alabilmek için aday olabilmesidir. Bu iki hak demokratik katılımın temelini oluşturur. Türkiye’de 18 yaşını doldurmuş her vatandaşın oy kullanma hakkı, yasa ve anayasa şartlarına uymak koşuluyla da aday olma hakkı bulunmaktadır.

Kanun-i Esasi, Sultan II. Abdülhamit döneminde ilan edilerek Osmanlı’nın ilk anayasası niteliğini taşıdı. Meclis-i Umumi (iki meclisli yasama organı) ve temel vatandaşlık haklarını düzenledi. Ancak 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşı gerekçesiyle süresiz tatil edilen meclis, ancak 1908 İkinci Meşrutiyet’le yeniden açılabildi.