🔵 Fiiller (Eylemler) — 7. Sınıf Türkçe
Kip ve kişi ekleri, yapısına göre fiiller, anlam özellikleri ve anlam kaymasını örneklerle kavra. LGS’ye hazır olun!
📖 Fiil Nedir?
Fiil (Eylem): İş, oluş veya durum bildiren sözcüklerdir. Cümlede genellikle yüklem görevini üstlenirler. Zamana ve kişiye göre çekimlenirler.
Mastar eki: Fiiller sözlüklerde -mek / -mak eki alarak gösterilir. Bu ek çekilmez, fiilin ham hâlidir.
| Soru | Örnek Fiiller |
|---|---|
| Ne yapıyor? (iş) | okumak, yazmak, koşmak, itmek |
| Ne oluyor? (oluş) | büyümek, erimek, sarmak, solarmak |
| Ne hâlde? (durum) | olmak, kalmak, bulunmak, durmak |
📋 Anlam Özelliklerine Göre Fiiller (T.7.3.12)
🔨 İş (Kılış) Fiilleri
Öznenin kasıtlı ve bilinçli olarak yaptığı eylemlerdir. “Özne bunu isteyerek yaptı” anlamı taşır.
- yazmak, okumak, koşmak, itmek, çizmek, söylemek
- “Ali kitabı okudu.” → Ali bilinçli olarak okudu = iş fiili
Kontrol sorusu: Özne bunu bilerek, isteyerek mi yaptı? → İş fiili
🌱 Oluş Fiilleri
Öznenin iradesi dışında, kendiliğinden gerçekleşen değişimleri bildirir.
- büyümek, sararmak, solmak, erimek, donmak, açılmak
- “Yapraklar sarardı.” → Yaprak isteyerek sararamaz = oluş fiili
Kontrol sorusu: Özne bunu istemeden, kendiliğinden mi yaşadı? → Oluş fiili
🧍 Durum Fiilleri
Öznenin içinde bulunduğu hâli ya da durumu bildirir. Eylem veya değişim yoktur, salt var oluş vardır.
- olmak, kalmak, bulunmak, durmak, yaşamak, oturmak
- “Kitap masada duruyor.” → Bir hâlde var olma = durum fiili
Kontrol sorusu: Eylem ya da değişim olmadan sadece var mı? → Durum fiili
📊 Karşılaştırma Tablosu
| Tür | Özellik | Soru | Örnekler |
|---|---|---|---|
| İş (Kılış) | Bilinçli yapılan eylem | Ne yapıyor? | yazmak, koşmak, itmek |
| Oluş | Kendiliğinden değişim | Ne oluyor? | büyümek, sararmak, erimek |
| Durum | Değişimsiz var oluş | Ne hâlde? | olmak, kalmak, durmak |
🔤 Yapısına Göre Fiiller (T.7.3.10)
1️⃣ Basit Fiil
Herhangi bir yapım eki almamış, kök hâlindeki fiillerdir. Sadece çekim eki alabilirler.
- gel- → geldi | bak- → bakıyorum | aç- → açtı | sev- → seviyoruz
Test: Fiil kökü yapım eki almadan doğrudan çekimlenmiş mi? → Basit fiil
2️⃣ Türemiş Fiil
İsim, sıfat veya başka fiil kökünden yapım eki alarak türetilmiş fiillerdir.
| Kök | Yapım Eki | Türemiş Fiil |
|---|---|---|
| baş (isim) | -la- | başlamak |
| güzel (sıfat) | -leş- | güzelleşmek |
| çalış (fiil) | -tır- | çalıştırmak |
| su (isim) | -la- | sulamak |
| dar (sıfat) | -al- | daralmak |
Yaygın yapım ekleri: -la/-le, -al/-el/-ar/-er, -laş/-leş, -tır/-dir/-tir/-dur/-dür, -sa/-se
3️⃣ Birleşik Fiil
İki veya daha fazla sözcüğün bir araya gelerek oluşturduğu fiillerdir. Üç şekilde kurulur:
yardım etmek · hüzün olmak · mutlu olmak · hasta olmak
söz vermek · göz atmak · akıl etmek · baş vurmak
koşup gelmek · bakıp durmak · gidip gelmek
⏱️ Kip Ekleri (T.7.3.9)
Haber (Bildirme) Kipleri — Zamanı bildirir
| Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| Belirli geçmiş | -dı/-di/-du/-dü | geldi, gördü, okudu |
| Belirsiz geçmiş | -mış/-miş/-muş/-müş | gelmiş, görmüş |
| Şimdiki zaman | -yor | geliyor, görüyor |
| Geniş zaman | -r/-ar/-er | gelir, görür, koşar |
| Gelecek zaman | -acak/-ecek | gelecek, görecek |
Dilek Kipleri — Gerçekleşip gerçekleşmediğini değil, isteği/şartı bildirir
| Kip | Ek | Anlam | Örnek |
|---|---|---|---|
| İstek kipi | -a/-e | İstek, özlem | geleyim, bakalım |
| Şart kipi | -sa/-se | Koşul | gelse, okusa |
| Gereklilik kipi | -malı/-meli | Zorunluluk | gelmeli, çalışmalı |
| Emir kipi | (sıfır ek) | Emir, buyruk | gel! gitin! bakın! |
👤 Kişi Ekleri (T.7.3.9)
Fiil çekiminde öznenin kim olduğunu gösteren eklerdir.
| Kişi | Belirli Geçmiş | Şimdiki | Gelecek |
|---|---|---|---|
| Ben | geldim | geliyorum | geleceğim |
| Sen | geldin | geliyorsun | geleceksin |
| O | geldi | geliyor | gelecek |
| Biz | geldik | geliyoruz | geleceğiz |
| Siz | geldiniz | geliyorsunuz | geleceksiniz |
| Onlar | geldiler | geliyorlar | gelecekler |
🔄 Fiillerde Anlam Kayması (T.7.3.9)
Bir fiil, gerçek zaman anlamı dışında farklı bir zaman anlamıyla kullanılabilir. Bu duruma anlam kayması denir.
| Kip | Gerçek Anlam | Kayma Anlamı | Örnek |
|---|---|---|---|
| Şimdiki zaman | Şu an olan | Gelecek zaman | “Yarın buraya geliyorum.” |
| Geniş zaman | Her zaman geçerli | Şimdiki zaman | “Şimdi ne yaparsın?” |
| Geçmiş zaman | Geçmiş olay | Emir anlamı | “Hemen kalktın buradan!” |
⚠️ LGS İpucu: Anlam kaymasını anlamak için cümlenin bağlamına (öncesi-sonrası) dikkat et.
⚠️ Sık Yapılan Hatalar
| Yanlış | Doğrusu |
|---|---|
| “Çiçek açtı” → iş fiili ❌ (bilinçli değil) | Çiçek kendiliğinden açar → oluş fiili ✓ |
| “sulamak” → basit fiil ❌ | su + -la- → türemiş fiil ✓ |
| “yardım etmek” → tek sözcük saymak ❌ | İki sözcük → birleşik fiil ✓ |
| “Yarın geliyorum” → şimdiki zaman anlamı ❌ | Gelecek zaman anlamı (anlam kayması) ✓ |
🎯 Pratik Sorular
Soru 1: “Kar yağdı ve her yer beyazlaştı.” — Fiillerin türünü belirle.
yağdı → doğadan kendiliğinden = oluş fiili | beyazlaştı → kendiliğinden değişim = oluş fiili
Soru 2: “güzelleştirmek” fiilini yapı bakımından analiz et.
güzel (sıfat) + -leş- (yapım eki) = güzelleşmek → + -tir- (yapım eki) = güzelleştirmek → Türemiş fiil
Soru 3: “Yarın sabah erken kalkıyorum.” — Hangi anlam kayması var?
“Kalkıyorum” şimdiki zaman ekiyle çekilmiş ama gelecek zaman anlamı taşıyor → Şimdiki zamanın gelecek zaman anlamında kullanımı
Soru 4: Hangisi birleşik fiil? a) gelmek b) sulamak c) yardım etmek d) büyümek
c) yardım etmek → isim (yardım) + yardımcı fiil (etmek) = birleşik fiil
Soru 5: “Öğretmen gelirse ders yapacağız.” — Altı çizili fiilin kipi nedir?
“Gelirse” → -se ekini almış = şart kipi (dilek kiplerinden)
📋 Konu Özeti — Fiiller (7. Sınıf)
- Anlam: İş → bilinçli | Oluş → kendiliğinden | Durum → var oluş hâli
- Yapı: Basit → yapım eksiz kök | Türemiş → yapım eki almış | Birleşik → 2+ sözcük
- Kip ekleri: Haber (5 zaman) + Dilek (istek, şart, gereklilik, emir)
- Kişi ekleri: 6 kişi için farklı ekler — kipten kipe değişir
- Anlam kayması: Bir kipin başka zaman anlamıyla kullanılması
📝 Konuyu kavradın mı? Şimdi kendini test et!
0 Yorum