Ehliyet Sınavı Motor ve Araç Tekniği Konu Anlatımı

Otomobillerde genellikle içten yanmalı motor kullanılır. Yakıt-hava karışımı silindir içinde sıkıştırılarak ateşlenir ve oluşan enerji harekete dönüşür.

Dört zamanlı benzinli motor çalışma prensipleri:

Benzinli ve dizel motor farkları:

Sınav ipucu: Benzinli motorda buji, dizel motorda buji YOK (sıkıştırma ile ateşlenir). Dört zamanı sırasıyla: “Emme – Sıkıştırma – Ateşleme – Egzoz” (ESAE). Sınavda çok sorulur!

Yakıt sistemi, yakıtı depodan motora taşır ve doğru oranda hava ile karıştırarak yanmaya hazırlar.

Yakıt sistemi elemanları:

• Yakıt deposu: Yakıtın saklandığı tank
• Yakıt pompası: Yakıtı depodan motora taşır
• Yakıt filtresi: Yakıttaki kirleri süzer (düzenli değiştirilmeli)
• Karbüratör (eski araçlar): Yakıt-hava karışımını hazırlar
• Enjektör (yeni araçlar): Yakıtı elektronik kontrollü olarak püskürtür

Yakıtla ilgili önemli bilgiler:

• Oktan sayısı (benzin): Yüksek oktan = daha kaliteli benzin (95, 97 gibi)
• Setan sayısı (dizel): Yüksek setan = daha kaliteli motorin
• LPG: Sıvılaştırılmış petrol gazı. Benzinden ucuz, daha az zararlı gaz üretir
• Benzinli motora dizel, dizel motora benzin konulmamalıdır (motor ciddi hasar görür)
• Yakıt deposu tam dolu veya tam boş bırakılmamalıdır (buharlaşma ve tortu)

Sınav ipucu: Oktan = benzin kalitesi, setan = dizel kalitesi. Karıştırma! Ayrıca benzinli araca dizel koymak veya tam tersi ciddi arızaya neden olur — sınavda çıkıyor.

Motor çalışırken yüksek sıcaklık oluşur. Soğutma sistemi motoru ideal çalışma sıcaklığında (80-90°C) tutar.

Soğutma sistemi elemanları:

• Radyatör: Suyu havayla temas ettirerek soğutur
• Su pompası: Soğutma suyunu motor ile radyatör arasında dolaştırır
• Termostat: Motor soğukken suyu radyatöre göndermez (hızlı ısınma sağlar)
• Fan (pervane): Radyatöre hava üfleyerek soğutmaya yardımcı olur
• Antifriz: Soğutma suyunun kışın donmasını ve yazın kaynamasını engeller

Soğutma sistemi arıza belirtileri:

• Gösterge panelinde sıcaklık ibresi kırmızı bölgeye çıkması
• Motor kaputundan buhar çıkması
• Araç altından su/antifriz sızıntısı

Motor aşırı ısınırsa ne yapmalı?

• Aracı güvenli bir yere çek ve durdur
• Motoru hemen kapatma — önce rölantide biraz beklet (ani sıcaklık farkı motor bloğunu çatlatabilir)
• Kalorifer/klima açarak motorun ısısını düşür
• Motor soğuduktan sonra soğutma suyu seviyesini kontrol et
• Sıcakken radyatör kapağını AÇMA! (basınçlı sıcak su fışkırabilir, yanık tehlikesi)

Sınav ipucu: Termostat motor soğukken suyu radyatöre göndermez (motorun hızlı ısınmasını sağlar). Sıcakken radyatör kapağı AÇILMAZ. Bu iki bilgi sınavda çok çıkar!

Motor yağı, hareketli parçalar arasındaki sürtünmeyi azaltır, soğutur ve temizler.

Motor yağının görevleri:

• Sürtünmeyi azaltmak: Metal parçaların birbirine sürtünmesini önler
• Soğutmak: Sıcak bölgelerden ısıyı alır
• Temizlemek: Motor içindeki kir ve tortularını taşır
• Sızdırmazlık: Silindir ile piston arasında conta görevi görür
• Korozyon önleme: Metal yüzeyleri paslanmaya karşı korur

Yağ bakımı:

• Motor yağı belirli aralıklarla değiştirilmelidir (üretici tavsiyesine göre, genellikle 10.000-15.000 km)
• Yağ seviyesi çubuk (dipstick) ile kontrol edilir — motor soğukken kontrol et
• Yağ seviyesi MIN ile MAX arasında olmalıdır
• Yağ filtresi her yağ değişiminde birlikte değiştirilmelidir
• Farklı marka/tip yağlar karıştırılmamalıdır

Yağ basınç ikaz lambası yanarsa:

• Motoru hemen durdur!
• Yağ seviyesini kontrol et, eksikse tamamla
• Sızıntı varsa servise götür
• Yağ basıncı düşükken motor çalıştırmaya devam etme — motor hasar görür

Sınav ipucu: Yağ ikaz lambası yanınca = hemen DUR! Motor yağsız çalışırsa birkaç dakikada hasar görür. Yağ seviyesi motor SOĞUKKEN kontrol edilir.

Araç elektrik sistemi motoru çalıştırır, aydınlatmayı sağlar ve elektronik aksamı besler.

Elektrik sistemi ana elemanları:

Akü bakımı:

• Akü kutup başları temiz ve sıkı olmalıdır (oksitlenme iletimi bozar)
• Bakıma ihtiyaç duyan akülerde sıvı seviyesi kontrol edilmelidir (saf su eklenir)
• Akü boşaldığında takviye kablosu ile çalıştırılabilir: artı (+) ile artı, eksi (-) ile eksi bağlanır
• Akü kışın daha çabuk boşalır (soğuk hava kapasiteyi düşürür)

Şarj ikaz lambası yanarsa:

• Alternatör arızalı olabilir — akü şarj olmuyor demektir
• Gereksiz elektrik tüketicileri kapat (klima, müzik vb.)
• En yakın servise git

Sınav ipucu: Alternatör motor çalışırken aküyü şarj eder. Motor duruyorken sadece akü elektrik verir. Şarj lambası = alternatör arızası. Takviyede artı-artı, eksi-eksi bağlanır.

Fren sistemi aracı yavaşlatır ve durdurur. Can güvenliği açısından en kritik sistemdir.

Fren türleri:

Fren bakımı ve güvenliği:

• Fren hidroliği: Seviyesi düşükse tamamla, rengi koyuysa değiştir
• Fren balatası/diski: Aşınma sınırına gelmeden değiştir (cızırtı sesi = aşınmış balata)
• Fren pedalı: Pedal çok derinde veya süngersi ise hava girmiş olabilir → purje (hava alma) yaptır
• Islak frenleri kurutmak için: Hafif hafif fren pedalına bas (sürüş sırasında)

Uzun inişlerde fren kullanımı:

• Sürekli fren pedalına basma! Frenler aşırı ısınır ve etkinliğini kaybeder (fading)
• Düşük vitese tak ve motor frenini kullan
• Gerektiğinde aralıklı (kesme-kesme) fren yap

Sınav ipucu: Uzun inişlerde motor freni kullan, sürekli ayak freni basma (fading olur). ABS = tekerlekler kilitlenmez = direksiyon kontrolü kaybolmaz. Motor freni = düşük vites. Bu üç bilgiyi iyi öğren!

Direksiyon sistemi aracın yön kontrolünü sağlar, süspansiyon ise yol düzensizliklerini emer.

Direksiyon sistemi:

• Hidrolik direksiyon: Pompa basıncı ile direksiyonu hafifleştirir
• Elektrikli direksiyon (EPS): Elektrik motoru ile direksiyonu hafifleştirir (yeni araçlarda)
• Direksiyon boşluğu fazlaysa (rotlar, rotiller gevşek) tehlikeli → servise götür
• Motor çalışmazken direksiyon ağırlaşır (hidrolik/elektrik desteği kesilir)

Süspansiyon sistemi:

• Amortisör: Yol darbe ve titreşimlerini emer, aracın zıplamasını engeller
• Yay: Darbeleri ilk karşılayan eleman
• Amortisör bozuksa araç virajlarda yatma yapar ve fren mesafesi uzar
• Düzenli kontrol edilmelidir

Rot ve balans:

• Rot ayarı: Tekerleklerin düzgün hizalanmasını sağlar. Bozulursa lastikler eşit aşınmaz ve araç bir tarafa çeker
• Balans: Tekerleklerin dengeli dönmesini sağlar. Bozulursa titreşim olur
• Her lastik değişiminde balans yapılmalıdır

Sınav ipucu: Direksiyon simidinde titreşim = balans bozuk. Araç bir tarafa çekiyorsa = rot ayarı bozuk. Amortisör bozuksa virajda sallanma ve fren mesafesi uzaması olur.

Lastikler aracın yolla olan tek temas noktasıdır. Doğru bakım güvenlik için çok önemlidir.

Lastik basıncı:

• Araç el kitabında belirtilen basınçta şişirilmelidir
• Lastik basıncı lastikler soğukken kontrol edilir
• Düşük basınç: Kenar kısımlar fazla aşınır, yakıt tüketimi artar, lastik ısınır → patlama riski
• Yüksek basınç: Orta kısım fazla aşınır, yol tutuşu azalır, sert sürüş
• Ayda en az bir kez basınç kontrol edilmelidir

Lastik diş derinliği:

• Yasal minimum diş derinliği: 1.6 mm
• Güvenli sürüş için en az 3 mm önerilir
• Diş derinliği azaldıkça ıslak yolda fren mesafesi çok uzar
• TWI (aşınma göstergesi) işaretlerini kontrol et

Mevsimlik lastik:

• Yaz lastiği: Sıcak havalarda iyi tutunma, soğukta sertleşir
• Kış lastiği: Soğukta yumuşak kalır, kar ve buzda iyi tutunur. Dış sıcaklık 7°C altına düşünce takılması önerilir
• 4 mevsim lastik: Her koşulda ortalama performans

Sınav ipucu: Yasal minimum diş derinliği = 1.6 mm. Lastik basıncı = lastik soğukken kontrol edilir. Düşük basınç = kenarlar aşınır + patlama riski. Bu üç bilgi sınavda sıkça sorulur!

Gösterge panelindeki ikaz lambaları aracın durumu hakkında bilgi verir. Renk kodlarını bilmek önemlidir.

Araç gösterge paneli ikaz lambaları rehberi (64 sembol)

Görselde eksik kalan semboller:
29) Katalitik konvertör uyarısı   30) Emniyet kemeri takılı değil   31) Park freni (el freni) lambası
32) Akü / alternatör uyarısı   33) Park sensörü asistanı   46) Ekonomik sürüş göstergesi (ECO)

En önemli ikaz lambaları:

Sınav ipucu: Kırmızı lamba = acil, hemen dur! Sarı lamba = uyarı, en kısa sürede kontrol et. Yağ lambası yanınca ASLA sürüşe devam etme!

Yakıt tasarrufu hem cebinize hem çevreye faydalıdır. Doğru sürüş teknikleri ile yakıt tüketimini %20-30 azaltabilirsiniz.

Yakıt tasarrufu için ipuçları:

• Sabit hızda sürüş yap (ani hızlanma ve frenden kaçın)
• Mümkün olan en düşük devirde, en yüksek viteste sür
• Rölantide uzun süre bekleme (motor durdur, yeniden çalıştır)
• Lastik basıncını doğru tut (düşük basınç = fazla yakıt)
• Gereksiz yük taşıma (araç ağırlaştıkça yakıt tüketimi artar)
• Klima kullanımını azalt (yakıt tüketimini %10-15 artırır)
• Camları kapalı tut (açık cam hava direncini artırır)
• Motor ısındıktan sonra hareket et (kısa ısınma süresi yeterli)

Egzoz emisyonu ve çevre:

• CO (karbonmonoksit): Renksiz, kokusuz zehirli gaz. Kapalı alanda araç çalıştırmak ölümcüldür!
• Katalitik konvertör: Egzoz gazlarındaki zararlı maddeleri daha az zararlı hâle dönüştürür
• Egzoz emisyon ölçümü: Araç muayenesinde kontrol edilir, sınır değerleri aşılmamalıdır
• Düzenli bakım yaptırılan araçlar daha az zararlı gaz üretir

Sınav ipucu: CO (karbonmonoksit) renksiz ve kokusuz zehirli gazdır — kapalı alanda araç çalıştırma! Katalitik konvertör egzozdaki zararlı gazları azaltır. Bu iki bilgi sınavda gelir.