✍️ 8. Sınıf Türkçe – Yazım Kuralları Konu Anlatımı
Yazım kuralları, Türkçenin doğru yazılması için uyulması gereken kurallardır. LGS sınavında mutlaka soru gelen bu konuyu, en çok hata yapılan noktalarıyla birlikte detaylı öğrenelim!
📌 1. Büyük Harflerin Kullanımı
Büyük Harfle Başlayan Sözcükler
- Cümle başındaki ilk sözcük: “Bugün hava güzel.”
- Özel isimler: Kişi adları (Ali, Ayşe), ülke adları (Türkiye), şehir adları (Ankara), dağ-nehir-göl adları (Erciyes, Kızılırmak)
- Ulus ve dil adları: Türk, Türkçe, İngilizce, Alman
- Kurum ve kuruluş adları: Türkiye Büyük Millet Meclisi, Millî Eğitim Bakanlığı
- Kitap, dergi, gazete adları: Çalıkuşu, Hürriyet
- Din ve mezhep adları: İslam, Hristiyanlık
- Gezegen adları: Mars, Jüpiter (Ama: “dünya” genel anlam, “Dünya” gezegen anlamı)
⚠️ Dikkat Edilmesi Gereken Durumlar
- Unvanlar: Özel isimle birlikte büyük → “Doktor Ahmet”; tek başına küçük → “doktor geldi”
- Yön adları: Bölge adı olarak büyük → “Doğu Anadolu”; yön olarak küçük → “doğuya git”
- Dünya, güneş, ay: Gezegen/gök cismi anlamında büyük, genel anlamda küçük → “Dünya'nın çapı” ama “dünyada ne var?”
📌 2. “de / da” ve “-de / -da” Yazımı
| Ayrı Yazılır (Bağlaç) | Bitişik Yazılır (Hâl Eki) |
|---|---|
|
Cümleden çıkarılabilir, anlam bozulmaz.
|
Çıkarılamaz, çıkarırsan anlam bozulur.
|
💡 Kolay Yol: Sözcüğü cümleden çıkar. Cümle hâlâ anlamlıysa → ayrı yaz. Anlamsızsa → bitişik yaz.
⚠️ Önemli: “de/da” hiçbir zaman “te/ta” olmaz! “Sokakta“ ❌ → “Sokakda“ … Aslında sert ünsüz benzeşmesi kuralı geçerli: p, ç, t, k, f, h, s, ş ile biten sözcüklere “-te/-ta” gelir. “Sokakta“ ✅, “Ağaçta“ ✅
📌 3. “ki” Bağlacı ve “-ki” Eki
| Ayrı Yazılır (Bağlaç “ki”) | Bitişik Yazılır (Ek “-ki”) |
|---|---|
|
İki cümleyi bağlar. Çıkarılabilir.
|
Sözcüğe aitlik veya ilgi anlamı katar.
|
💡 İpucu: “ki” yerine “şunu söyleyeyim” koyabiliyorsan ayrı yaz. “Anladım ki haklıymış” → “Anladım, şunu söyleyeyim, haklıymış” → Ayrı ✅
İstisna kalıplar (bitişik yazılır): sanki, halbuki, mademki, oysaki, çünkü
📌 4. Birleşik Sözcüklerin Yazımı
Bitişik Yazılanlar
- Anlam kayması olanlar: hanımeli (bitki), suçiçeği (hastalık), aslanağzı (bitki), devetabanı (bitki)
- Ses düşmesi/türemesi olanlar: kahvaltı (kahve altı), sütlaç (süt aş), cumartesi (cuma ertesi)
- Her iki ögesi de gerçek anlamını yitirmiş: gözlük, bilezik, gecekondu
Ayrı Yazılanlar
- Renk + isim: beyaz peynir, kara tahta, yeşil çay (Ama: karatahta = okul tahtası, bitişik!)
- Her iki öge de gerçek anlamını koruyorsa: çay bardağı, masa örtüsü, okul bahçesi
⚠️ LGS İpucu: Sınavda genellikle “Aşağıdakilerden hangisinin yazımı yanlıştır?” diye sorulur. Birleşik sözcükleri bitişik/ayrı yazma, en çok hata yapılan konudur!
Sık Sorulan Birleşik Sözcükler
| Bitişik ✅ | Ayrı ✅ |
|---|---|
| başvuru, başbakan | baş ağrısı, baş döndürücü |
| günaydın, günaşırı | gün doğumu, gün batımı |
| hiçbir, hiçkimse | hiç kimse (TDK: bitişik) |
| bugün, biraz, birkaç | bu akşam, bir gün, bir an |
📌 5. Ünsüz Benzeşmesi (Sert Ünsüz Kuralı)
Kural: Sert ünsüzlerle (f, s, t, k, ç, ş, h, p – kısaltma: FıSTıKÇı ŞaHaP) biten sözcüklere yumuşak ünsüzle başlayan bir ek gelirse, ekin başındaki yumuşak ünsüz sertleşir:
| Yumuşak → Sert | Örnek |
|---|---|
| c → ç | ağac → ağaç… (ama: ağaç + -cı → ağaççı) |
| d → t | kitap + -dan → kitaptan, sokak + -da → sokakta |
| g → k | renk + -gâh → yok (genellikle d→t kullanılır) |
💡 Kolay Hatırlama: “FıSTıKÇı ŞaHaP“ → Bu harflerle biten sözcüklere ek geldiğinde ekin başı sertleşir.
📌 6. Ünsüz Yumuşaması
Kural: Sert ünsüzlerle (p, ç, t, k) biten sözcüklere ünlüyle başlayan bir ek gelince, sondaki sert ünsüz yumuşar:
| Sert → Yumuşak | Örnek |
|---|---|
| p → b | kitap → kitabı, dolap → dolaba |
| ç → c | ağaç → ağacın, boraç → boraca |
| t → d | kanat → kanadı, yoğurt → yoğurdu |
| k → ğ / g | çocuk → çocuğu, renek → rengi |
Yumuşamayan durumlar:
- Tek heceli sözcüklerin çoğu: at → atı (yumuşamadı), saç → saçı (yumuşamadı)
- Özel isimler: Mehmet → Mehmet'e (yumuşamaz, kesme işareti ile ayrılır)
- Bazı yabancı sözcükler: hukuk → hukuku, cumhuriyet → cumhuriyeti
📌 7. Ses Düşmesi ve Ses Türemesi
Ünlü Düşmesi (Hece Düşmesi)
İki heceli bazı sözcüklere ünlüyle başlayan ek gelince ortadaki ünlü düşer:
- burun → burn-u (u düştü)
- oğul → oğl-u (u düştü)
- ağız → ağz-ı (ı düştü)
- gönül → gönl-ü (ü düştü)
- alın → aln-ı (ı düştü)
Ünsüz Türemesi (Kaynaştırma)
Ünlüyle biten sözcüklere ünlüyle başlayan ek gelince araya kaynaştırma ünsüzü girer: y, n, s, ş
- araba-y-a (y türedi)
- kapı-n-ın (n türedi)
- masa-s-ı (s türedi)
- iki-ş-er (ş türedi)
📌 8. Kesme İşareti Kullanımı
Özel isimlerden sonra gelen çekim ekleri kesme işaretiyle ayrılır:
- “Ankara'da yaşıyorum.” ✅
- “Ali'nin kalemi” ✅
- “Atatürk'ün ilkeleri” ✅
Kesme işareti kullanılmayan durumlar:
- Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler: “Türkiye Büyük Millet Meclisine“ (kesme işareti yok)
- Yapım eki almış özel isimler: “Ankaralı, İstanbullu” (kesme işareti yok)
⚠️ LGS İpucu: Kesme işareti soruları sınavda sıkça çıkar. Özel isimlerden sonra çekim eki → kesme işareti, yapım eki → kesme işareti yok kuralını unutma!
📌 9. Sayıların Yazımı
- Birden fazla sözcükten oluşan sayılar ayrı yazılır: on iki, yüz otuz beş, iki bin yirmi altı
- Üleştirme sayıları bitişik: ikişer, onar, yüzer
- Sıra sayıları bitişik: birinci, üçüncü, onuncu
- Para, ölçü, istatistik verileri rakamla yazılır: 15 kg, 100 TL, %50
- Cümle başında ve yazı dilinde sayılar yazıyla yazılır: “Beş yıl önce…” ✅, “5 yıl önce…” ❌ (cümle başında)
📌 10. Kısaltmaların Yazımı
- Büyük harfle yapılan kısaltmalara ek gelince kesme işareti kullanılır: TBMM'nin, TDK'nin, NATO'ya
- Küçük harfli kısaltmalara ek doğrudan eklenir: vb. (ve benzeri), bkz. (bakınız)
- Kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın okunuşuna göre uyum sağlar: ABD'ye (A-Be-De-ye)
🧠 Pratik Sorular
Soru 1: “Ahmet de sınava geldi.” cümlesinde “de” ayrı mı bitişik mi yazılmalıdır?
Cevap: Ayrı yazılır. “de” çıkarıldığında “Ahmet sınava geldi” cümlesi anlamlı kalıyor → bağlaç → ayrı yazılır.
Soru 2: “kitapta, sokakta, ağaçta” sözcüklerinde ünsüz benzeşmesi var mıdır?
Cevap: Evet. “kitap” (p), “sokak” (k), “ağaç” (ç) sert ünsüzle bitiyor. “-da” eki “-ta” olarak sertleşmiş → ünsüz benzeşmesi.
Soru 3: “Gördüm ki haklıymış.” ve “Evdeki hesap çarşıya uymaz.” cümlelerinde “ki” nasıl yazılmalıdır?
Cevap: İlk cümlede ayrı (bağlaç, iki cümleyi bağlıyor). İkinci cümlede bitişik (sıfat yapan “-ki” eki, “evdeki” sözcüğü “hesap” ismini niteliyor).
Soru 4: Hangisi doğru yazılmıştır? a) Atatürk'çü b) Atatürkçü
Cevap: b) Atatürkçü — Yapım eki (-çü) alan özel isimlere kesme işareti konmaz. Kesme işareti sadece çekim eklerinden önce kullanılır.
Soru 5: “burun → burnunu” sözcüğünde hangi ses olayı gerçekleşmiştir?
Cevap: Ünlü düşmesi (hece düşmesi) — “burun” sözcüğüne ünlüyle başlayan ek gelince ikinci hecedeki “u” sesi düşmüştür: burun → burn-u-n-u.
Soru 6: “Doğu Anadolu” ve “Rüzgâr doğudan esiyordu.” cümlelerinde “doğu” sözcüğünün yazımı neden farklıdır?
Cevap: İlk cümlede “Doğu” coğrafi bölge adı olarak büyük harfle yazılır. İkinci cümlede “doğu” yön anlamında kullanılmış, küçük harfle yazılır.
⚡ Sık Yapılan Hatalar
- ❌ “de/da” bağlacını bitişik yazma → “Bende var” ❌ (doğru: “Ben de var”)
- ❌ Yön adlarını her zaman büyük yazma → “Batıya gidiyorum” ❌ (doğru: “batıya gidiyorum”)
- ❌ Yapım eki alan özel isimlere kesme koyma → “İstanbul'lu” ❌ (doğru: “İstanbullu”)
- ❌ Sayıları bitişik yazma → “yüzyirmidört” ❌ (doğru: “yüz yirmi dört”)
- ❌ “ki” bağlacını bitişik yazma → “gördümki” ❌ (doğru: “gördüm ki”)
📋 Hızlı Özet – Yazım Kuralları
- de/da: Çıkarılabilirse ayrı (bağlaç), çıkarılamazsa bitişik (ek)
- ki: Cümleleri bağlıyorsa ayrı, sözcüğe anlam katıyorsa bitişik
- Büyük harf: Özel isimler, cümle başı, ulus/dil adları büyük
- Ünsüz benzeşmesi: FıSTıKÇı ŞaHaP → ek başı sertleşir
- Ünsüz yumuşaması: p→b, ç→c, t→d, k→ğ (ünlü ek gelince)
- Kesme işareti: Özel isim + çekim eki → var; yapım eki → yok
- Sayılar: Çok sözcüklü sayılar ayrı yazılır
✍️ Yazım kurallarını öğrendin mi? Şimdi kendini test et!
0 Yorum