📝 8. Sınıf Türkçe – Sözcük Türleri Konu Anlatımı
Sözcük türleri, Türkçe dil bilgisinin temel taşlarından biridir. LGS sınavında sıkça karşılaşılan bu konuyu, tüm sözcük türlerini örneklerle ve tablolarla kapsamlı şekilde ele alacağız.
📌 Sözcük Türleri Genel Bakış
Türkçede sözcükler iki ana gruba ayrılır:
| Ad Soylu Sözcükler | Fiil (Eylem) |
|---|---|
|
|
⚠️ LGS İpucu: Sınavda en çok sorulan sözcük türleri: sıfat, zarf, zamir ve edat. Özellikle sıfat-zarf ve zamir-sıfat karışıklığına dikkat et!
🔵 1. İsim (Ad)
Tanım: Varlıklara, kavramlara, durumlara verilen adlardır. Cümlenin temel yapı taşıdır.
İsim Türleri
| Tür | Açıklama | Örnekler |
|---|---|---|
| Varlığına Göre | Somut / Soyut | masa, kitap (somut) | sevgi, korku (soyut) |
| Veriline Göre | Özel / Cins | Ankara, Ali (özel) | şehir, çocuk (cins) |
| Sayısına Göre | Tekil / Çoğul / Topluluk | ağaç (tekil) | ağaçlar (çoğul) | orman (topluluk) |
💡 İpucu: Topluluk isimleri tekil görünür ama birden fazla varlığı karşılar: orman (ağaçlar topluluğu), sürü (hayvanlar topluluğu), takım (kişiler topluluğu).
🟡 2. Sıfat (Ön Ad)
Tanım: İsimleri niteleyen veya belirten sözcüklerdir. Sıfatlar her zaman bir isimden önce gelir ve o ismi tarif eder.
📌 Altın Kural: Sıfat + İsim = Sıfat tamlaması. Sıfatı bulmak için ismin önündeki sözcüğe bak: “güzel ev” → güzel = sıfat, ev = isim.
Sıfat Türleri
A) Niteleme Sıfatı
İsmin nasıl olduğunu, niteliğini anlatır: renk, biçim, durum, karakter…
- “Kırmızı araba” → renk
- “Uzun yol” → boyut
- “Tatlı su” → tat
- “Akıllı çocuk” → karakter
- “Eski bina” → durum
B) Belirtme Sıfatları
| Tür | Açıklama | Örnekler |
|---|---|---|
| İşaret Sıfatı | İsmi gösterir | “Bu kitap”, “Şu ev”, “O çocuk” |
| Sayı Sıfatı | İsmin sayısını belirtir | “Üç elma”, “Birinci sıra”, “Yarım ekmek” |
| Belgisiz Sıfat | İsmi belirsiz belirtir | “Birkaç kişi”, “Bazı günler”, “Her sabah” |
| Soru Sıfatı | İsmi soru ile belirtir | “Hangi renk?”, “Kaç kişi?”, “Ne zaman?” |
⚠️ Dikkat! “Bu güzel.” cümlesinde “bu” zamir; “Bu kitap güzel.” cümlesinde “bu” sıfattır. Fark: Sıfat her zaman bir isimden önce gelir!
🟢 3. Zamir (Adıl)
Tanım: İsimlerin yerine kullanılan sözcüklerdir. İsmi tekrar etmeden onun yerini tutar.
Zamir Türleri
| Tür | Sözcükler | Örnekler |
|---|---|---|
| Kişi Zamiri | ben, sen, o, biz, siz, onlar | “Ben geldim.” |
| İşaret Zamiri | bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar | “Bu çok güzel.” |
| Belgisiz Zamir | birisi, herkes, hiçbiri, bazıları… | “Herkes geldi.” |
| Soru Zamiri | kim, ne, hangisi, kaçı… | “Kim geldi?” |
| Dönüşlülük Zamiri | kendi, kendisi | “Kendi yaptı.” |
| İlgi Zamiri | -ki eki | “Benimki daha güzel.” |
⚠️ Sıfat mı Zamir mi? (En Çok Karıştırılan Konu!)
| Sıfat | Zamir |
|---|---|
| “Bu kitap güzel.” (ismin önünde) | “Bu güzel.” (isim yok, yerini tutmuş) |
| “Birkaç kişi geldi.” | “Birkaçı geldi.” |
| “Hangi renk?” | “Hangisi güzel?” |
Kural: Sözcük bir isimden önce gelip onu niteliyorsa → sıfat. İsmin yerine geçiyorsa → zamir.
🟠 4. Zarf (Belirteç)
Tanım: Fiilleri, sıfatları veya başka zarfları çeşitli yönlerden etkileyen sözcüklerdir.
📌 Önemli Fark: Sıfat ismi niteler → “hızlı araba”. Zarf ise fiili niteler → “hızlı koştu”. Aynı sözcük hem sıfat hem zarf olabilir!
Zarf Türleri
| Tür | Soru | Örnekler |
|---|---|---|
| Durum Zarfı | Nasıl? | “Yavaş yürüdü”, “Güzel konuştu” |
| Zaman Zarfı | Ne zaman? | “Dün geldi”, “Şimdi gidiyorum” |
| Yer-Yön Zarfı | Nereye? Nerede? | “İleri git”, “Yukarı çık” |
| Miktar Zarfı | Ne kadar? | “Çok çalıştı”, “Az yedi” |
| Soru Zarfı | — | “Nasıl yaptın?”, “Ne zaman geldin?” |
⚠️ Sıfat mı Zarf mı? (LGS Klasiği!)
- Sıfat: İsmi niteler → “Güzel çocuk“ (çocuk = isim)
- Zarf: Fiili niteler → “Güzel konuştu“ (konuştu = fiil)
- Zarf: Sıfatı niteler → “Çok güzel çocuk” (güzel = sıfat)
- Zarf: Zarfı niteler → “Çok hızlı koştu” (hızlı = zarf)
Formül: Sözcükten sonraki kelimeye bak: isimse → sıfat, fiil/sıfat/zarfsa → zarf.
🔴 5. Edat (İlgeç)
Tanım: Tek başına anlamı olmayan, sözcükler arasında anlam ilişkisi kuran sözcüklerdir.
En Çok Kullanılan Edatlar:
| Edat | Anlam | Örnek |
|---|---|---|
| gibi | Benzetme | “Aslan gibi güçlü” |
| kadar | Ölçü, karşılaştırma | “Senin kadar çalışkan” |
| için | Amaç, neden | “Sınav için çalıştı” |
| ile | Birliktelik, araç | “Arkadaşı ile geldi” |
| göre | Karşılaştırma | “Bana göre haklı” |
| karşı | Yön, zıtlık | “Rüzgâra karşı yürüdü” |
| doğru | Yön, zaman | “Akşama doğru geldi” |
💡 İpucu: Edatlar tek başına anlamsızdır; mutlaka bir sözcükle birlikte kullanılır. “gibi” tek başına bir şey ifade etmez, “aslan gibi” dediğimizde anlam kazanır.
🟣 6. Bağlaç
Tanım: Sözcükleri, sözcük öbeklerini veya cümleleri birbirine bağlayan sözcüklerdir.
Önemli Bağlaçlar:
- ve: “Ali ve Ayşe geldi.” (ekleme)
- veya / ya da: “Çay veya kahve ister misin?” (seçenek)
- ama / fakat / ancak / lakin: “Çalıştı ama başaramadı.” (karşıtlık)
- çünkü: “Gelmedi çünkü hastayydı.” (neden)
- hem … hem: “Hem güzel hem akıllı.” (ekleme)
- ne … ne: “Ne çay ne kahve istedi.” (olumsuz ekleme)
- ya … ya: “Ya gel ya gitme.” (seçenek)
⚠️ Edat mı Bağlaç mı?
“ile” sözcüğü hem edat hem bağlaç olabilir:
- Bağlaç: “Ali ile Ayşe” → “ve” anlamında → “Ali ve Ayşe” diyebiliyorsak bağlaç
- Edat: “Kalemle yazdı” → araç anlamında → “Kalem ve yazdı” diyemeyiz → edat
🔶 7. Ünlem
Tanım: Sevinç, üzüntü, korku, şaşkınlık, öfke gibi duyguları veya seslenmeleri anlatan sözcüklerdir.
Örnekler:
- Şaşkınlık: “Eyvah! Anahtarımı unutmuşum.”
- Sevinç: “Yaşasın! Sınavı geçtim.”
- Seslenme: “Hey! Dur bakalım.”
- Korku: “Aman! Düşeceksin.”
- Acıma: “Yazık! Çok üzüldüm.”
💡 İpucu: Ünlemler genellikle ünlem işareti (!) ile biter. Ama her ünlem işareti olan cümle ünlem sözcüğü içermek zorunda değildir.
🔵 8. Fiil (Eylem)
Tanım: İş, oluş veya durum bildiren ve -mek, -mak mastar eki alabilen sözcüklerdir.
Fiil Türleri (Anlamına Göre)
| Tür | Açıklama | Örnekler |
|---|---|---|
| İş (Kılış) Fiili | Öznenin yaptığı, nesneye yönelen | yazmak, okumak, kesmek, yemek |
| Oluş Fiili | Kendiliğinden meydana gelen | büyümek, sararmak, solmak, paslanmak |
| Durum Fiili | Öznenin bulunduğu hâl | oturmak, yatmak, durmak, uyumak |
⚠️ İpucu: Fiil mi değil mi anlamak için sözcüğe -mek/-mak ekle. Anlam oluşuyorsa fiildir: “koş-mak” ✅, “güzel-mek” ❌
🧠 Pratik Sorular
Soru 1: “Bu güzel çiçekleri anneme aldım.” cümlesinde “bu” sözcüğünün türü nedir?
Cevap: İşaret Sıfatı — “Bu” sözcüğü “çiçekleri” isminden önce gelip onu belirtiyor. Bir ismin önünde olduğu için sıfat (zamir değil).
Soru 2: “Çok hızlı koşuyordu.” cümlesinde “çok” sözcüğünün türü nedir?
Cevap: Zarf — “Çok” sözcüğü “hızlı” zarfını niteliyor (ne kadar hızlı? → çok hızlı). Zarf, zarfı nitelemiş → zarf.
Soru 3: “Herkes sınava hazırlanıyor.” cümlesinde “herkes” sözcüğünün türü nedir?
Cevap: Belgisiz Zamir — “Herkes” bir ismin yerini tutuyor (tüm öğrenciler, tüm insanlar). Bir ismin önünde değil, ismin yerine geçmiş → zamir.
Soru 4: “Ali ile Ayşe parka gitti.” cümlesinde “ile” sözcüğü edat mıdır, bağlaç mıdır?
Cevap: Bağlaç — “Ali ile Ayşe” yerine “Ali ve Ayşe” diyebiliriz. “ile” burada iki ismi birbirine bağlıyor → bağlaç.
Soru 5: “Dün akşam erken yattım.” cümlesinde “erken” sözcüğünün türü nedir?
Cevap: Zaman Zarfı — “Erken” sözcüğü “yattım” fiilini zaman yönünden etkiliyor (Ne zaman yattın? → Erken).
Soru 6: “Birkaç öğrenci sınıfta kaldı.” ve “Birkaçı sınıfta kaldı.” cümlelerinde “birkaç” sözcüklerinin türleri nedir?
Cevap: İlk cümlede belgisiz sıfat (öğrenci isminin önünde, onu belirtiyor). İkinci cümlede belgisiz zamir (ismin yerine geçmiş, tek başına kullanılmış).
⚡ Sık Yapılan Hatalar
- ❌ “Bu, şu, o” her zaman zamir sanma → Sonrasında isim varsa sıfat!
- ❌ Aynı sözcüğü hep aynı türde sanma → “güzel ev” (sıfat), “güzel konuştu” (zarf), “güzel burada” (isim)
- ❌ “ile” sözcüğünü hep edat sanma → “ve” anlamındaysa bağlaç!
- ❌ Oluş fiillerini sıfat sanma → “sarardı” fiildir, “sarı” sıfattır
- ❌ “Çok, az, biraz” sözcüklerini hep zarf sanma → “Çok insan vardı” (sıfat), “Çok çalıştı” (zarf)
📋 Hızlı Özet – Sözcük Türleri
- İsim: Varlıklara ve kavramlara verilen ad (masa, sevgi, Ali)
- Sıfat: İsmi niteler veya belirtir, isimden ÖNCE gelir (güzel ev, bu kitap)
- Zamir: İsmin YERİNE geçer (ben, bu, herkes, hangisi)
- Zarf: Fiili, sıfatı veya zarfı etkiler (hızlı koştu, çok güzel, dün geldi)
- Edat: Sözcükler arası ilişki kurar, tek başına anlamsız (gibi, için, kadar)
- Bağlaç: Sözcük veya cümleleri bağlar (ve, ama, çünkü)
- Ünlem: Duygu ve seslenme bildirir (eyvah, yaşasın, hey)
- Fiil: İş, oluş, durum bildirir, -mek/-mak alabilir (yaz-mak, büyü-mek)
📝 Sözcük türlerini öğrendin mi? Şimdi kendini test et!
0 Yorum