8. Sınıf Türkçe Söz Sanatları Konu Anlatımı

Söz sanatları, bir duygu, düşünce veya hayali daha etkili, daha çarpıcı anlatabilmek için sözü doğrudan (gerçek) anlamının dışında kullanma yollarıdır. Günlük konuşmalarımızda bile farkında olmadan söz sanatı kullanırız:

• “Karnım çatlayacak!” → Gerçekten çatlayacak değil; çok doyduk demek istiyoruz → Abartma
• “Rüzgâr fısıldıyor” → Rüzgâr konuşamaz; hafifçe esiyor demek istiyoruz → Kişileştirme
• “Ankara bu karara karşı çıktı” → Şehir değil, orada yaşayan insanlar → Ad Aktarması

⚠️ LGS İpucu: Sınavda söz sanatları genellikle “Aşağıdaki cümlelerin hangisinde … söz sanatı vardır?” veya “Bu dizelerde hangi söz sanatı kullanılmıştır?” şeklinde sorulur. Cümledeki sözcüklerin gerçek mi, mecaz mı olduğuna dikkat et!

Tanım: Aralarında ortak özellik bulunan iki varlıktan zayıf olanı güçlü olana benzeterek anlatma sanatıdır. Benzetmenin 4 ögesi vardır:

Tam cümle: “Kız gül gibi güzel.”

Örnekler:

• “Aslan gibi güçlü bir çocuktu.” → Çocuk aslana benzetilmiş
• “Tilki kadar kurnaz biri.” → Kişi tilkiye benzetilmiş
• “Pamuk gibi yumuşak eller.” → Eller pamuğa benzetilmiş
• “Buz gibi soğuk sular.” → Sular buza benzetilmiş

💡 Anahtar İpucu: Cümlede “gibi, kadar, sanki, tıpkı, adeta, andırıyor, benziyor, -msi/-msı” gibi sözcükler görürsen büyük ihtimalle benzetme vardır.

Benzetme Türleri:

• Ayrıntılı (Tam) Benzetme: 4 öge de var → “Kız gül gibi güzel.”
• Kısaltılmış Benzetme: Benzetme yönü yok → “Kız gül gibi.”
• Teşbih-i Beliğ (Güzel Benzetme): Sadece benzeyen + kendisine benzetilen → “Gül yüzlü kız.”

Tanım: İnsan dışındaki varlıklara (hayvan, bitki, eşya, doğa olayları…) insan özelliği kazandırma sanatıdır. Kişileştirmede varlık insan gibi düşünür, hareket eder, hisseder veya konuşur.

Örnekler:

• “Güneş gülerek doğdu.” → Güneş gülemez, insan gibi davranıyor
• “Yapraklar hüzünle yere düştü.” → Yaprak hüzün duyamaz
• “Dağlar sırtını yaslayıp oturmuştu.” → Dağ oturamaz
• “Rüzgâr, kulaklarıma bir şeyler fısıldıyordu.” → Rüzgâr konuşamaz
• “Deniz kıyıda öfkeyle kükredi.” → Deniz öfkelenemez

⚠️ Dikkat! Kişileştirme ile konuşturma (intak) karıştırılır. Kişileştirmede varlık insan gibi davranır ama konuşmaz. Konuşturmada ise varlık doğrudan konuşur.

Karşılaştırma:

Tanım: İnsan dışındaki varlıkların doğrudan konuşturulması sanatıdır. Konuşturma, kişileştirmenin bir ileri aşamasıdır.

Örnekler:

• “Mavi deniz, 'Gel, kucağıma atla!' diye bağırdı.”
• “Kuş dalda ötüyordu: 'Bu bahar ne güzel!'”
• “Kitap, 'Beni oku!' diye yalvardı.”
• “Ağaç, fırtınaya seslendi: 'Beni deviremezsin!'”

💡 Anahtar İpucu: İnsan dışı varlık tırnak içinde veya “dedi, bağırdı, seslendi” gibi ifadelerle konuşuyorsa → İntak (Konuşturma)

Tanım: Bir durumu, olayı veya özelliği olduğundan çok büyük veya çok küçük göstererek anlatma sanatıdır.

Örnekler:

• “Öyle acıktım ki bir öküzü yiyebilirim.” → Gerçekte yiyemez
• “Bin yıldır seni bekliyorum.” → Gerçekte bin yıl değil
• “Ağlaya ağlaya göl oldum.” → Gözyaşından göl olmaz
• “Dünya kadar büyük bir sorunu var.” → Sorun dünya kadar değil
• “O kadar zayıf ki rüzgâr onu uçuracak.” → Rüzgâr insanı uçuramaz

⚠️ LGS İpucu: Abartmayı tanımak için şunu sor: “Bu gerçekten olabilir mi?” Cevap hayırsa → büyük ihtimalle abartma var. Ama dikkat: Mecaz veya kişileştirme de olabilir. Abartmada büyütme/küçültme esas unsurdur.

Tanım: Bir sözü, benzetme amacı gütmeden, aralarındaki yakınlık ilişkisi (yer, neden-sonuç, parça-bütün, iç-dış) nedeniyle başka bir söz yerine kullanma sanatıdır.

İlişki Türleri ve Örnekler:

💡 Benzetme vs Ad Aktarması Farkı: Benzetmede iki varlık arasında benzerlik vardır (“aslan gibi”). Ad aktarmasında ise yakınlık/komşuluk ilişkisi vardır (“Ankara karara karşı”). Benzetme edatı yoksa ve yakınlık ilişkisi varsa → ad aktarması.

Tanım: Birbirine zıt kavramları, duyguları veya durumları bir arada kullanarak anlatımı güçlendirme sanatıdır.

Örnekler:

• “Ağlarım hatırladıkça güldüğümü.” → ağlamak ↔ gülmek
• “Gece gündüz çalıştı.” → gece ↔ gündüz
• “Bu acı tatlı bir hatıra oldu.” → acı ↔ tatlı
• “Yaşlı gözlerle genç bir yürek taşıyordu.” → yaşlı ↔ genç
• “Doğduğum topraklarda öleceğim.” → doğmak ↔ ölmek

⚠️ Dikkat: Tezat olması için zıt anlamlı sözcüklerin aynı cümlede ve bilinçli olarak bir arada kullanılması gerekir. “Bugün hava soğuktu, dün sıcaktı” ifadesinde tezat sanatı yoktur çünkü farklı durumları anlatan ayrı cümlelerdir.

Tanım: Bir sözü hem gerçek anlamıyla hem de mecaz anlamıyla anlayabileceğimiz şekilde kullanma sanatıdır. Asıl kastedilen mecaz anlamdır ama gerçek anlam da mümkündür.

Örnekler:

• “Eli açık bir insandır.” → Gerçek: Eli fiziksel olarak açık | Mecaz: Cömerttir (kastedilen)
• “Ayağı yer tutmaz.” → Gerçek: Ayağı yere basmıyor | Mecaz: Çok hareketli, gezicidir
• “Ağzı sıkı bir adamdır.” → Gerçek: Ağzını sıkıyor | Mecaz: Sır saklayan biri
• “Kapısı her zaman açık.” → Gerçek: Kapı açık duruyor | Mecaz: Misafirperver

💡 Kinaye Formülü: Cümle hem gerçek hem mecaz anlamda doğruysa → kinaye. Sadece mecaz anlamlıysa → mecaz (istiare).

Tanım: Bilinen bir şeyi bilmiyormuş gibi sorarak veya başka bir şeye bağlayarak anlatma sanatıdır. Yazar/şair aslında cevabı bilir ama sormayı tercih eder.

Örnekler:

• “Şakaklarıma kar mı yağdı ne var?” → Saçların beyazladığını biliyor ama bilmiyormuş gibi soruyor
• “Sarı mı, yeşil mi bu yapraklar?” → Sonbahar olduğunu biliyor
• “Bu güzel havada üzgün olan sen misin, gökyüzü mü?” → Kimin üzgün olduğunu biliyor

⚠️ LGS İpucu: Tecahül-i arifte mutlaka soru cümlesi vardır. Ama her soru tecahül-i arif değildir! Gerçekten bilinmeyen bir şey soruluyorsa tecahül-i arif olmaz.

Tanım: Bir olayın gerçek nedenini gizleyip, onu güzel veya hoş bir nedene bağlama sanatıdır.

Örnekler:

• “Güneş senin güzelliğini kıskandığı için battı.” → Gerçek neden: Dünyanın dönmesi
• “Yapraklar seni görmek için yere düştü.” → Gerçek neden: Sonbahar, doğa döngüsü
• “Bulutlar senin ayrılığına ağladığı için yağmur yağdı.” → Gerçek neden: Meteorolojik olay
• “Çiçekler senin gelişini kutlamak için açtı.” → Gerçek neden: Bahar mevsimi

💡 Anahtar İpucu: Hüsn-i talilde bir doğa olayı veya durum için “senin için, senin yüzünden, -dığı için” gibi ifadelerle hayali bir neden uydurulur.

Tanım: Benzetmenin temel ögelerinden (benzeyen veya kendisine benzetilen) sadece birinin kullanılmasıdır. Bir tür gizli benzetmedir.

İki Türü:

📌 Not: Kapalı istiare ile kişileştirme çok benzer! LGS’de genellikle kişileştirme olarak sorulur. Kişileştirme daha geniş bir kavramdır ve istiarenin özel bir türüdür.

1. Benzetme mi, İstiare mi?

Aradaki fark basit:

• Benzetme: “gibi, kadar, sanki” gibi edatlar VAR → “Tilki gibi kurnaz”
• İstiare: Edat YOK, doğrudan benzetilen veya benzeyen kullanılmış → “Bir tilki kürsüye çıktı” (tilki = kurnaz kişi)

2. Kişileştirme mi, Konuşturma mı?

• Kişileştirme: İnsan gibi davranıyor ama konuşmuyor → “Rüzgâr esip geçti.”
• Konuşturma: Doğrudan konuşuyor → Rüzgâr, “Dur!” dedi.

3. Abartma mı, Kişileştirme mi?

• Abartma: İnsan veya doğa olayı abartılmış → “Sesi dağları inletti.”
• Kişileştirme: Doğa insanlaştırılmış → “Dağlar inledi.” (dağ insanmış gibi)
• Bazen ikisi bir arada olabilir!

4. Ad Aktarması mı, Mecaz Anlam mı?

• Ad Aktarması: Yer, iç-dış, parça-bütün ilişkisi → “Sınıf çok sessizdi.” (sınıf = öğrenciler)
• Mecaz Anlam: Sözcüğün anlamının genişlemesi → “Kalbi kırıldı.” (kırılmak = üzülmek)

• ❌ Her “gibi” gördüğünde benzetme sanma → “Gibi” bazen gerçek karşılaştırma olabilir: “Dün gibi bugün de yağmur yağdı.”
• ❌ Her soru cümlesini tecahül-i arif sanma → Gerçekten bilmediğin bir şeyi sormak tecahül-i arif değildir.
• ❌ Kişileştirme ile abartmayı karıştırma → “Dağlar inledi” kişileştirme, “Sesi dünyayı inletti” abartmadır.
• ❌ Mecaz anlamı ad aktarması sanma → Ad aktarmasında yakınlık ilişkisi (yer-insan, iç-dış) aranır.
• ❌ Her zıt sözcüğü tezat sanma → Zıt sözcükler aynı cümlede bilinçli kullanılmalı.