📖 8. Sınıf Türkçe – Cümle Türleri Konu Anlatımı
Cümleler yapısına, anlamına ve yükleminin türüne göre sınıflandırılır. LGS’de en çok sorulan dil bilgisi konularından biridir. Bu derste tüm cümle türlerini örneklerle öğreneceksin!
📌 Cümle Nedir?
Cümle, bir duyguyu, düşünceyi veya durumu tam olarak anlatan sözcük dizisidir. Her cümlenin temel ögesi yüklemdir. Cümleler üç farklı ölçüte göre sınıflandırılır:
- Yapısına göre: Basit, birleşik, sıralı, bağlı
- Anlamına göre: Olumlu, olumsuz, soru, ünlem, emir, istek, şart
- Yükleminin türüne göre: Fiil cümlesi, isim cümlesi
🏗️ 1. Yapısına Göre Cümleler
A) Basit Cümle
Tek yüklemi olan ve yan cümleciği bulunmayan cümledir. İçinde fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunmaz.
- ✅ “Çocuklar bahçede oynuyor.” → Tek yüklem, yan cümlecik yok.
- ✅ “Hava bugün çok güzel.” → Tek yüklem (isim cümlesi).
B) Birleşik Cümle
İçinde en az bir yan cümlecik bulunan cümledir. Yan cümlecik fiilimsilerle (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil), şart kipiyle veya ki bağlacıyla kurulur.
| Birleşik Cümle Türü | Örnek |
|---|---|
| Fiilimsi ile (girişik) | Koşarak eve geldi. (zarf-fiil) |
| Şart kipi ile (şartlı) | Çalışırsan başarırsın. |
| Ki bağlacı ile (ki’li) | Biliyorum ki başaracaksın. |
| İç içe | “Yarın geleceğim” dedi. |
C) Sıralı Cümle
Birden fazla yüklemi olan, virgül (,) veya noktalı virgül (;) ile birbirine bağlanan cümlelerdir. Bağlaç kullanılmaz.
- “Güneş battı, hava karardı.” → İki ayrı yüklem, virgülle bağlı.
- “Ali okudu; Ayşe yazdı.” → Noktalı virgülle bağlı.
D) Bağlı Cümle
Birden fazla yüklemi olan, bağlaçlarla (ve, ama, fakat, ancak, çünkü, oysa, ya da…) birbirine bağlanan cümlelerdir.
- “Çok çalıştı ama başaramadı.” → “ama” bağlacı
- “Hem okuyor hem çalışıyor.” → “hem…hem” bağlacı
💬 2. Anlamına Göre Cümleler
| Tür | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Olumlu | Yüklemdeki iş, oluş veya durum gerçekleşiyor | Kitabı okudum. |
| Olumsuz | Yüklemdeki iş gerçekleşmiyor (-ma/-me, değil, -sız) | Kitabı okumadım. |
| Soru | Soru anlamı taşır (mı/mi, ne, kim, neden…) | Kitabı okudun mu? |
| Ünlem | Şaşırma, sevinç, korku gibi duygular | Ne güzel bir gün! |
| Emir | Buyruk bildirir | Kapıyı kapat! |
| İstek | Dilek, temenni bildirir (-a/-e) | Keşke gelse. |
| Şart (Koşul) | Koşul bildirir (-sa/-se) | Gelirse sevinirim. |
⚙️ 3. Yükleminin Türüne Göre Cümleler
A) Fiil Cümlesi
Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir.
- “Çocuk parkta oynuyor.” → oynamak fiili, şimdiki zaman çekimi
- “Yarın sınava gireceğiz.” → girmek fiili, gelecek zaman çekimi
B) İsim Cümlesi
Yüklemi isim soylu bir sözcük (isim, sıfat, zamir + ek-fiil) olan cümledir.
- “Bugün hava çok güzel.” → sıfat + ek-fiil
- “O benim en yakın arkadaşımdır.” → isim + ek-fiil
- “Kapının önündeki sensin.” → zamir + ek-fiil
🔄 4. Öge Dizilişine Göre Cümleler
A) Kurallı (Düz) Cümle
Yüklem cümlenin sonunda bulunur. Türkçenin doğal söz dizimi budur.
- “Öğrenciler derse zamanında geldi.” → Yüklem sonda
B) Devrik Cümle
Yüklem cümlenin sonunda değildir; başta veya ortada bulunur.
- “Geldi öğrenciler derse zamanında.” → Yüklem başta
- “Öğrenciler geldi derse zamanında.” → Yüklem ortada
C) Eksiltili Cümle
Yüklemi söylenmemiş ama bağlamdan anlaşılan cümledir.
- “Bir de baktım ki…” → Yüklem yok ama durum anlaşılıyor.
- “Bu çocuk da…” → Yüklem eksiltilmiş.
🎯 Pratik Sorular
Soru 1: “Koşarak eve geldim.” cümlesi yapısına göre ne tür bir cümledir?
Cevap: Birleşik cümle (girişik birleşik). “Koşarak” zarf-fiil olduğu için yan cümlecik oluşturur.
Soru 2: “Hava güzeldi ama yağmur yağdı.” cümlesi yapısına göre hangi türdedir?
Cevap: Bağlı cümle. İki yüklem var (“güzeldi”, “yağdı”) ve “ama” bağlacıyla bağlanmış.
Soru 3: “Bu kitap gerçekten çok güzel.” cümlesi yükleminin türüne göre ne tür bir cümledir?
Cevap: İsim cümlesi. Yüklem “güzel” sıfatıdır, fiil değildir.
Soru 4: “Geldi mi dün akşam?” cümlesi anlamına göre hangi türdedir?
Cevap: Soru cümlesi (soru eki “mi” ile). Ayrıca devrik cümledir çünkü yüklem sonda değil.
Soru 5: “Annesi hastalandı; okula gidemedi.” cümlesi ne tür bir cümledir?
Cevap: Sıralı cümle. İki yüklem var (“hastalandı”, “gidemedi”) ve noktalı virgülle bağlanmış, bağlaç yok.
📋 Hızlı Özet – Cümle Türleri
- Basit cümle: Tek yüklem, fiilimsi yok
- Birleşik cümle: Yan cümlecik var (fiilimsi, şart, ki)
- Sıralı cümle: Birden fazla yüklem, virgül/noktalı virgülle bağlı
- Bağlı cümle: Birden fazla yüklem, bağlaçla bağlı
- Fiil cümlesi: Yüklem çekimli fiil
- İsim cümlesi: Yüklem isim soylu sözcük + ek-fiil
- Kurallı cümle: Yüklem sonda
- Devrik cümle: Yüklem başta veya ortada
📝 Konuyu anladın mı? Şimdi kendini test et!
0 Yorum