8. Sınıf Türkçe Anlatım Bozuklukları Konu Anlatımı

Anlatım bozukluğu, bir cümlede dil bilgisi kurallarına veya anlam mantığına aykırı kullanımlar nedeniyle ortaya çıkan hatalardır. Cümle yapısal olarak doğru görünse bile anlam karışıklığı, eksiklik veya tutarsızlık varsa anlatım bozukluğu vardır.

Anlatım bozuklukları iki ana gruba ayrılır:

• Yapıya dayalı anlatım bozuklukları: Özne-yüklem uyumsuzluğu, ek yanlışlıkları, tamlama hataları, bağlaç-edat hataları
• Anlama dayalı anlatım bozuklukları: Gereksiz sözcük kullanımı, anlam belirsizliği, anlamca çelişki, sözcüğün yanlış anlamda kullanılması

Cümlede aynı anlama gelen iki sözcüğün bir arada kullanılmasıdır. Sözcüklerden biri gereksizdir ve çıkarıldığında cümlenin anlamı değişmez.

Cümlede birbirine zıt anlam taşıyan sözcüklerin bir arada kullanılmasıyla mantık hatası oluşur.

Örnekler:

• ❌ “Kesinlikle bu konuda haklı olabilir.” → “Kesinlikle” kesinlik, “olabilir” olasılık bildirir. İkisi çelişir.
• ✅ “Bu konuda haklı olabilir.” veya “Bu konuda kesinlikle haklıdır.”
• ❌ “Sınava muhtemelen mutlaka gireceğim.” → “Muhtemelen” ve “mutlaka” çelişir.
• ✅ “Sınava mutlaka gireceğim.”
• ❌ “Bu kazada hemen hemen tam yüz kişi yaralanmış.” → “Hemen hemen” yaklaşıklık, “tam” kesinlik bildirir.
• ✅ “Bu kazada yaklaşık yüz kişi yaralanmış.”

Cümlenin birden fazla anlama gelebilecek şekilde kurulması, okuyucunun ne kastedildiğini anlayamamasıdır.

Örnekler:

• ❌ “Çocuğun annesi geldi.” → Hangi çocuğun? Belirsiz.
• ✅ “Ali’nin annesi geldi.”
• ❌ “Onun kitabını okudum.” → Kimin kitabını? Belirsiz.
• ✅ “Ayşe’nin kitabını okudum.”
• ❌ “Eski çalışanların listesi” → “Eski” sıfatı çalışanlara mı yoksa listeye mi ait?
• ✅ “Emekli çalışanların listesi” veya “Çalışanların eski listesi”

Bir sözcüğün gerçek anlamı yerine yanlış bir bağlamda kullanılmasıdır. Genellikle eş sesli veya yakın anlamlı sözcükler karıştırılır.

Özne ile yüklemin tekillik-çoğulluk veya kişi bakımından uyuşmamasıdır. Bu, yapısal anlatım bozukluklarının en yaygın türüdür.

Tekillik-Çoğulluk Uyumsuzluğu:

• ❌ “Öğrenciler sınava başarıyla girdi.” → Özne çoğul, yüklem tekil.
• ✅ “Öğrenciler sınava başarıyla girdiler.”
• ❌ “Herkes yerlerinden kalktılar.” → “Herkes” tekil bir sözcüktür.
• ✅ “Herkes yerinden kalktı.”

Kişi Uyumsuzluğu:

• ❌ “Sen ve ben bu işi başaracaksınız.” → “Sen ve ben” = biz (1. çoğul kişi).
• ✅ “Sen ve ben bu işi başaracağız.”
• ❌ “Ahmet ile sen yarın gelecek.” → “Ahmet ile sen” = siz (2. çoğul kişi).
• ✅ “Ahmet ile sen yarın geleceksiniz.”

İsim ve sıfat tamlamalarında ek eksikliği veya yanlış ek kullanımı nedeniyle oluşan hatalardır.

Örnekler:

• ❌ “Bu sınavın ve yarışmanın sonuçları açıklandı.” → “Sınavın sonuçları ve yarışmanın sonuçları” → ortak sözcük varsa ek düşer ama burada yanlış düşürülmüş.
• ✅ “Bu sınav ve yarışmanın sonuçları açıklandı.”
• ❌ “Kırmızı ve beyaz gül” → “Kırmızı gül ve beyaz gül” mü yoksa sadece “gül” mü? Belirsiz.
• ✅ “Kırmızı gül ve beyaz gül” veya “Kırmızı ve beyaz güller”

Ortak Kullanımda Tamlama Hatası:

• ❌ “Annesine ve babasına hediye aldı.” → “Annesine hediye ve babasına hediye” değil, ortak kullanılacaksa ek sadece sonuncuya gelir.
• ✅ “Annesi ve babasına hediye aldı.”

Bağlaç veya edatların yanlış kullanılması, cümlenin anlamını bozar.

Hâl eklerinin (yönelme, belirtme, bulunma, ayrılma) yanlış kullanılması veya eksik bırakılmasıdır.

Cümlenin dil bilgisi açısından doğru ama mantık açısından tutarsız olmasıdır.

Örnekler:

• ❌ “Dünyanın en büyük küçük ülkesi Vatikan’dır.” → “En büyük” ve “küçük” çelişiyor.
• ✅ “Dünyanın en küçük ülkesi Vatikan’dır.”
• ❌ “Hava sıcak olduğu için kalın giyindim.” → Neden-sonuç uyumsuzluğu.
• ✅ “Hava soğuk olduğu için kalın giyindim.”
• ❌ “Bu ürün daha ucuz ve kaliteli, ama pahalı.” → Çelişki.
• ✅ “Bu ürün daha ucuz ve kaliteli.”

Etken ve edilgen çatılı yüklemlerin sıralı cümlelerde aynı özneyle uyumsuz kullanılmasıdır.

Örnekler:

• ❌ “Çocuk kitabı okudu ve ödüllendirildi.” → İlk yüklem etken, ikincisi edilgen; özne karışıyor.
• ✅ “Çocuk kitabı okudu ve ödül aldı.” (ikisi de etken)
• ❌ “Sorun araştırıldı ve çalışanlar bilgilendirildi.” → İlk cümlede özne yok (edilgen), ikincide var.
• ✅ “Sorun araştırıldı ve çalışanlar bilgilendirildi.” (Bu aslında doğru – her iki yüklem de edilgen. Uyumsuzluk, biri etken biri edilgen olduğunda oluşur.)