✍️ Yazım Kuralları ve Noktalama İşaretleri – 7. Sınıf
Yazım kuralları ve noktalama işaretleri, Türkçenin doğru ve etkili kullanımının temelini oluştürür. LGS sınavında bu konudan her yıl en az 1-2 soru gelmektedir. Büyük harf kullanımı, birleşik ve ayrı yazılan sözcükler, de/ki bağlaçları ve noktalama işaretleri bu ünitenin temel başlıklarıdır.
🔠 Büyük Harfin Kullanıldığı Yerler
| Kural | Örnek |
|---|---|
| Cümlenin ilk sözcüğü | Bugün hava çok güzel. |
| Özel isimler (kişi, yer, ülke) | Ahmet, İstanbul, Türkiye |
| Ünvan ve lakaplar | Doktor Ali, Fatih Sultan Mehmet |
| Kurum ve kuruluş adları | Türkiye Büyük Millet Meclisi |
| Kitap, dergi, gazete adları | Kürk Mantolu Madonna |
| Millet, dil ve din adları | Türk, Türkçe, İslam |
| Gezegen adları | Mars, Jüpiter (ama: dünya = yeryüzü) |
| Tarihi olay ve dönem adları | Kurtuluş Savaşı, Osmanlı Dönemi |
⚠️ Dikkat: “Dünya”, “güneş” ve “ay” sözcükleri gezegen anlamında kullanılırsa büyük harfle, genel anlamda kullanılırsa küçük harfle yazılır. Örnek: “Dünya Güneş’in etrafında döner.” (gezegen) / “Dünyada en güzel yer burasmış.” (yeryüzü, küçük harf olabilir bağlama göre)
📝 “de/da” Bağlacı ve “-de/-da” Hal Eki
LGS’de en sık sorulan yazım kurallarından biri “de/da” bağlacı ile “-de/-da” hal ekinin ayrımıdır.
| Özellik | “de/da” Bağlacı | “-de/-da” Hal Eki |
|---|---|---|
| Yazılışı | Ayrı yazılır | Bitişik yazılır |
| Anlamı | “dahi, bile” anlamı katar | Bulunma (yer) anlamı katar |
| Çıkarılabilirlik | Cümleden çıkarılabilir, anlam bozulmaz | Çıkarılamaz, anlam bozulur |
| Yerine koyma | “dahi” veya “bile” konulabilir | “Nerede?” sorusuna cevap verir |
| Örnek | Ali de geldi. (Ali bile geldi.) | Ali evde kaldı. (Nerede? Evde.) |
Örnekler:
- “Ben de geleceğim.” → Bağlaç (Ben bile geleceğim / Çıkarsak: “Ben geleceğim” anlam bozulmaz)
- “Kitap masada duruyor.” → Hal eki (Nerede? Masada / Çıkarsak: “Kitap masa duruyor” anlam bozulur)
- “O da bizi bekliyormuş.” → Bağlaç (O bile bizi bekliyormuş)
- “Bahçede çiçekler açmış.” → Hal eki (Nerede? Bahçede)
Kolay Test Yöntemi: Sözcüğü cümleden çıkar. Cümle anlamlı kalıyorsa → bağlaç (ayrı yazılır). Cümle anlamsızlaşıyorsa → hal eki (bitişik yazılır).
📝 “ki” Bağlacı ve “-ki” Eki
| Özellik | “ki” Bağlacı | “-ki” Eki |
|---|---|---|
| Yazılışı | Ayrı yazılır | Bitişik yazılır |
| Görevi | İki cümleyi bağlar | İlgi zamiri veya sıfat yapar |
| Çıkarılabilirlik | Çıkarılınca anlam bozulmaz (iki ayrı cümle olur) | Çıkarılamaz |
| Örnek | Biliyorum ki başaracaksın. | Masadaki kitap benim. |
Bağlaç “ki” Örnekleri:
- “Duydum ki yarın tatil varmış.” (İki cümleyi bağlıyor)
- “Öyle güzel ki anlatamam.” (Bağlaç)
- “Sanıyorum ki sınavı geçtin.” (Bağlaç)
Ek “-ki” Örnekleri:
- “Evdeki kitapları getir.” (İlgi zamiri/sıfat yapıyor: evdeki → evde bulunan)
- “Dünkü sınav çok zordu.” (Sıfat yapıyor: dünkü → dün olan)
- “Onunki daha güzel.” (İlgi zamiri: onunki → onun olan)
⚠️ İstisna: “halbuki, mademki, oysaki, sanki” sözcüklerinde “ki” bitişik yazılır. Bunlar kalıplaşmış bağlaçlardır. “Çünkü” de bu kurala girer.
📎 Birleşik Yazılan ve Ayrı Yazılan Sözcükler
Birleşik Yazılan Sözcükler
| Durum | Kural | Örnekler |
|---|---|---|
| Anlam kayması | Birleşince yeni anlam kazanan sözcükler | hanımeli, ayakkabı, gökkuşağı |
| Ses düşmesi | Birleşince ses düşen sözcükler | pazartesi (pazar+ertesi), kahvaltı (kahve+altı) |
| Her iki sözcük de anlamını yitirmişse | İki sözcük de gerçek anlamını yitirmiş | bilgisayar, gözlük, başbakan |
Ayrı Yazılan Sözcükler
- Renk + isim: beyaz peynir, kara tahta (ama: karatahta → özel terim)
- Sıfat tamlamaları: büyük anne (büyük olan anne), ama: büyükanne (anneanne)
- “ile, için, gibi” sözcükleri: Her zaman ayrı yazılır: “Onun için, kalem ile, sen gibi”
İpucu: Birleşik yazılıp yazılmayacağından emin değilsen, sözcükleri ayrı ayrı düşün. Eğer her iki sözcük de kendi anlamını koruyorsa → ayrı yazılır. Eğer birleşince yeni/farklı bir anlam ortaya çıkıyorsa → bitişik yazılır.
❗ Noktalama İşaretleri
| İşaret | Adı | Kullanım Yeri | Örnek |
|---|---|---|---|
| . | Nokta | Cümle sonunda, kısaltmalarda | Okula gitti. / Dr. |
| , | Virgül | Öğe ayırma, ara söz, sıralama | Elma, armut, portakal aldık. |
| ; | Noktalı virgül | Sıralı cümleleri ayırma, öge gruplarını ayırma | Hava karardı; yağmur başladı. |
| : | İki nokta | Açıklama, örnek, alıntıdan önce | Şunları al: ekmek, süt, yumurta. |
| … | Üç nokta | Anlatımı tamamlamama, duygu, sürüp gitme | Keşke bir bilseydin… |
| ? | Soru işareti | Soru cümlelerinde | Nereye gidiyorsun? |
| ! | Ünlem işareti | Duygu, heyecan, emir | Ne güzel! / Dur! |
| “” | Tırnak işareti | Alıntı, eser adı, özel anlam | Öğretmen “Sessiz olun“ dedi. |
| – | Kısa çizgi | Satır sonunda bölme, ara söz | İstanbul–Ankara seferi |
| () | Parantez | Ek bilgi, açıklama | Atatürk (1881-1938) |
| ‘ | Kesme işareti | Özel isimlere ek geldiğinde | Ali‘nin, İstanbul‘a |
Kesme İşareti Kuralları (LGS Favorisi!)
Kesme işareti, özel isimlere çekim eki geldiğinde kullanılır:
- ✅ Kullanılır: Ahmet’in, İstanbul’a, Türkiye’de, Atatürk’ün
- ❌ Kullanılmaz: Kurum ve kuruluş adlarına gelen yapım eklerinde: “Türkçeci” (Türkçe’ci değil)
- ❌ Kullanılmaz: Özel isimden türetilmiş sözcüklerde: “İstanbullu” (İstanbul’lu değil)
⚠️ Dikkat: Özel isimlere gelen yapım eki varsa kesme işareti kullanılmaz: “Ankaralı” (doğru), “Ankara’lı” (yanlış). Özel isimlere gelen çekim eki varsa kesme işareti kullanılır: “Ankara’ya” (doğru).
📋 Sık Yapılan Yazım Hataları
| ❌ Yanlış | ✅ Doğru | Açıklama |
|---|---|---|
| herşey | her şey | “Her” belgisiz sıfatı ayrı yazılır |
| hiçbirşey | hiçbir şey | “Hiçbir” belgisiz sıfatı ayrı yazılır |
| birçok | birçok | Bitişik yazılır (anlam kayması var) |
| bi kaç | birkaç | Bitişik yazılır |
| yalnış | yanlış | Ses sırası: yan-lış |
| herkez | herkes | “Herkes” (s ile biter) |
| oluşabilecek | olabilecek | Yanlış kalıp kullanımı |
| Ankara’lı | Ankaralı | Yapım ekinde kesme kullanılmaz |
Ayrı mı Bitişik mi? Sık Sorulan Sözcükler
| Ayrı Yazılanlar | Bitişik Yazılanlar |
|---|---|
| her şey, her zaman, her yer | birçok, birkaç, biraz |
| hiçbir şey, hiçbir zaman | hiçbir (tek sözcük olarak) |
| bir türlü, bir daha | birtakım, birtane (anlam kayması) |
| alt taraf, üst taraf | altüst, üstelik |
✏️ Pratik Yapalım
Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde “de” bağlaç olarak kullanılmıştır?
A) Evde ders çalıştım.
B) Ahmet de geldi.
C) Parkta oynuyordu.
D) Okulda kaldık.
Soru 2: Hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?
A) Ali’nin kitabı
B) İstanbul’a gidiyoruz.
C) Türkiye’li sanatçı
D) Atatürk’ün sözleri
Soru 3: Hangisinde yazım yanlışı vardır?
A) Birçok kişi geldi.
B) Herşey güzel olacak.
C) Birkaç gün sonra.
D) Her zaman yanındayım.
Soru 4: “Baktım ki yağmur yağmış.” cümlesinde “ki” nasıl yazılmalıdır?
Soru 5: Hangi cümlede noktalama işareti yanlış kullanılmıştır?
A) “Gel buraya!” dedi.
B) Elma, armut ve portakal aldım.
C) Nereye gidiyorsun.
D) Çok güzel bir gündü.
Cevapları Göster
Cevap 1: B) “Ahmet de geldi.” – Burada “de” bağlaçtır çünkü “bile, dahi” anlamı katar (Ahmet bile geldi). Cümleden çıkarsak “Ahmet geldi” anlamlı kalır. Diğerlerinde evde, parkta, okulda yer bildiren hal ekidir.
Cevap 2: C) “Türkiye’li” yanlıştır. Doğrusu “Türkiyeli” olmalıdır. Özel isimlere gelen yapım eklerinde (-lı/-li) kesme işareti kullanılmaz. Çekim eklerinde kullanılır (Türkiye’ye, Türkiye’de).
Cevap 3: B) “Herşey” yanlıştır. Doğrusu “her şey” olarak ayrı yazılır. “Her” belgisiz sıfatı her zaman ayrı yazılır: her şey, her zaman, her yer.
Cevap 4: “Ki” ayrı yazılmalıdır çünkü bağlaçtır. İki cümleyi birbirine bağlıyor: “Baktım” + “yağmur yağmış.” Cümleden çıkarılırsa iki ayrı cümle olur: “Baktım. Yağmur yağmış.”
Cevap 5: C) “Nereye gidiyorsun.” yanlıştır. Soru cümlesi olduğu için sonunda soru işareti (?) olmalıdır: “Nereye gidiyorsun?”
🎯 LGS İçin Altın Kurallar
- “de/da” testi: Cümleden çıkar → anlam bozulmazsa bağlaç (ayrı), bozulursa ek (bitişik).
- “ki” testi: Çıkarınca iki ayrı cümle olursa bağlaç (ayrı), olmuyorsa ek (bitişik).
- Kesme işareti: Özel isim + çekim eki → kesme var. Özel isim + yapım eki → kesme yok.
- “Her” sözcüğü her zaman ayrı yazılır: her şey, her zaman, her yer.
- Birleşik sözcük: Anlam kayması varsa bitişik (hanımeli, ayakkabı), yoksa ayrı.
- Soru cümlesinin sonunda soru işareti (?), ünlem cümlesinin sonunda ünlem işareti (!) kullanılır.
- halbuki, mademki, oysaki, sanki, çünkü → kalıplaşmış, “ki” bitişik yazılır.
⚠️ Test İpucu: Yazım kuralları sorularında seçenekleri tek tek oku ve her birinde “de/da”, “ki”, kesme işareti ve birleşik/ayrı yazım kuralını kontrol et. Yanlış yazımı bulmak için her seçeneği ayrı ayrı test et!
📚 Konuyu anladın mı? Şimdi kendini test et!
0 Yorum