Yazım Kuralları 2 – 7. Sınıf Türkçe Konu Anlatımı

Birleşik kelimeler, iki veya daha fazla kelimenin bir araya gelmesiyle oluşan kelimelerdir. Bitişik mi ayrı mı yazılacağını belirlemek için bazı kurallar vardır.

Bitişik Yazılan Birleşik Kelimeler

Aşağıdaki durumlarda birleşik kelimeler bitişik yazılır:

1. Anlam kayması olanlar: Kelimelerin tek tek anlamları birleşik kelimenin anlamını vermez.

2. Ses düşmesi veya ses türemesi olanlar:

• kahve + altı → kahvaltı (ses düşmesi)

• kayın + ana → kaynana (ses düşmesi)

• his + etmek → hissetmek (ses türemesi)

• af + etmek → affetmek (ses türemesi)

3. Her iki sözcüğü de anlamını yitirenler:

• giderayak, dedikodu, biçerdöver, bilirkişi, vatansever, cankurtaran

4. Bir heceli kelimelerle -et, -ol, -kıl fiilleri:

• hasta olmak → hastalanmak (birleşmiş) ama “hasta olmak” da ayrı yazılabilir

• not etmek → not etmek (ayrı, çünkü kaynaşmamış)

Ayrı Yazılan Birleşik Kelimeler

Aşağıdaki durumlarda birleşik kelimeler ayrı yazılır:

1. Her iki kelime de anlamını koruyorsa:

• çamaşır makinesi, yüzme havuzu, masa örtüsü, devlet hastanesi

2. Renk + nesne yapısındakiler:

• beyaz peynir, kara tahta (tahtanın ta kendisi), kara gün (zor gün anlamında)

3. Sıfat tamlaması biçimindekiler:

• açık otürüm, büyük anne (gerçekten büyük olan anne), sivri sinek (ayrı tür değilse)

⚠️ Dikkat: “büyükanne” (anneanne/babaanne anlamında) bitişik, “büyük anne” (gerçekten büyük olan anne) ayrı yazılır. Anlam farkına dikkat et!

Büyük harf kullanımı hem cümle başında hem de özel isimlerde geçerlidir. İşte tüm kurallar:

Her Zaman Büyük Harf Kullanılan Yerler

Küçük Harf Kullanılan Durumlar

1. Yön adları (yön bildirirken): Rüzgâr kuzeyden esiyor. (ama: Kuzey Avrupa → bölge adı, büyük)

2. Mevsim adları: Bu yaz tatile gideceğiz.

3. Unvanlar (hitap dışında): Ahmet bey geldi. (ama: Sayın Bey, → hitap, büyük)

4. Akrabalık bildiren sözler: Bugün amca gelecek. (ama: Amca, nasılsın? → hitap, büyük)

5. Hayvan, bitki türleri: sarıçam, baldıran otu, kangal

Yazıyla Yazılan Sayılar

• Cümle içinde tek başına kullanılan küçük sayılar: “Beş kişi geldi.” “Üç gün sonra döneceğiz.”

• Deyim ve atasözlerinde: “Yedi düvel”, “Kırk yılda bir”

• Saat ifadelerinde (yaklaşık): “Saat beşte buluşalım.”

Rakamla Yazılan Sayılar

• Tarih, saat (kesin), adres, istatistik: “15 Temmuz 2016”, “Saat 14.30”, “35. sokak”

• Büyük sayılar: “3.500.000 kişi katıldı.”

• Sıralama: “7. sınıf”, “3. kat”

• Para, ölçü birimleri: “150 TL”, “25 kg”

Sayılarda Ek Kullanımı

Sayılara ek getirilirken kesme işareti kullanılır:

• 1990’dan beri (rakamla yazılan yıllarda)

• 15’inci sırada (sıra sayılarında)

• 3’üncü kattan (sıra bildiren eklerde)

⚠️ Dikkat: Yazıyla yazılan sayılarda kesme işareti kullanılmaz! “Beşinci” doğru, “Beş’inci” yanlış.

Kısaltmalara Ek Getirme

Kısaltmalara ek getirilirken kesme işareti kullanılır ve ek, kısaltmanın okunuşuna göre uyum sağlar:

Yaygın Kısaltmalar

Kural: Kelimenin ortasından kısaltılmışsa nokta konur (Prof.), baş harflerden oluşuyorsa nokta konmaz (NATO, TBMM). Ölçü birimi simgeleri de noktasız yazılır (kg, cm, m).

Kesme işareti, Türkçe yazımda en çok sorulan konulardan biridir. Doğru kullanımını öğrenmek çok önemlidir.

Kesme İşareti Kullanılan Yerler

Kesme İşareti Kullanılmayan Yerler

1. Özel isimlerden türetilen kelimeler: Türkçeleştirmek, Avrupalı, Ankaralı

2. Kurum adlarına gelen ekler (yapım eki): Türk Dil Kurumunca (yapım eki), ama Türk Dil Kurumu’na (çekim eki – kesme var)

3. Unvan sıfatları: Atatürk Bulvarı, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü

4. Tür adı olarak kullanılan özel isimler: antep fıstığı, amerikan bezi, ingiliz anahtarı (küçük harf, kesme yok)

💡 Hatırlatma: Kesme işareti sadece çekim eklerinde kullanılır, yapım eklerinde kullanılmaz. “Ankaralı” (yapım eki -lı) kesme yok, “Ankara’da” (çekim eki -da) kesme var.

“de/da” Bağlacı

“De/da” bağlaç olduğunda ayrı yazılır; hâl eki olduğunda bitişik yazılır.

Bağlaç (ayrı): Cümleden çıkarılabilir, anlamda büyük değişiklik olmaz.

• Ali de geldi. (Ali da geldi) → “de” çıkarılabilir: “Ali geldi.”

• Ben de isterim. → “de” çıkarılabilir: “Ben isterim.”

Hâl eki (bitişik): Bulunma hâli eki; nerede sorusuna cevap verir.

• Okulda kaldım. → “Nerede?” → Okulda

• Bahçede oynuyorlar. → “Nerede?” → Bahçede

⚠️ Dikkat: Ünsüz benzeşmesi bağlacı da etkiler! “Sokakta” (bitişik, hâl eki) ama “Sokak da boştu” (ayrı, bağlaç). Bağlaçta benzeşme olmaz: “Sokak da” doğru, “Sokak ta” yanlış!

“ki” Yazımı

Bağlaç “ki” (ayrı yazılır):

• Öyle güzel bir gün ki anlatılmaz.

• Duydum ki unutmuşsun gözlerimin rengini.

• Anladım ki bu iş kolay değil.

İlgi zamiri / sıfatı “-ki” (bitişik yazılır):

• Seninki güzelmiş. (İlgi zamiri)

• Yarınki sınav zor olacak. (Sıfat yapan ek)

• Evdeki hesap çarşıya uymaz. (Sıfat yapan ek)

İstisna: “hâlbuki, mademki, oysaki, sanki” bitişik yazılır (kalıplaşmış bağlaçlar).

Ünsüz Benzeşmesi (Sertleşme)

Sert ünsüzlerden (f, s, t, k, ç, ş, h, p) sonra gelen yumuşak ünsüzler (c, d, g) sertleşir:

• kitap + da → kitapta (d → t)

• çiçek + ci → çiçekçi (c → ç)

• sokak + da → sokakta

• süt + cü → sütçü

Ünsüz Yumuşaması

Sözcük sonundaki sert ünsüzler (p, ç, t, k) ünlüyle başlayan ek alınca yumuşar:

• kitap + ı → kitabı (p → b)

• ağaç + a → ağaca (ç → c)

• kanat + ı → kanadı (t → d)

• çiçek + i → çiçeği (k → ğ)

⚠️ İstisna: Tek heceli kelimelerin çoğunda yumuşama olmaz: “suç-u” (sucu değil), “at-ı” (adı değil ama “ad” kelimesinin halinde “adı” olur). Ayrıca bazı yabancı kökenli kelimeler de yumuşamaz: “hukuk-u”, “sanat-ı”, “cumhuriyet-i”.

Ünlü Düşmesi ve Kaynaştırma

Ünlü düşmesi: İki heceli bazı kelimelere ünlüyle başlayan ek gelince ortadaki ünlü düşer:

• burun + u → burn-u, oğul + u → oğl-u, fikir + i → fikr-i

Kaynaştırma ünsüzü (y, ş, s, n): Ünlüyle biten kelimeye ünlüyle başlayan ek gelince araya kaynaştırma ünsüzü girer:

• oda + a → odaya, araba + ın → arabanın