Cümle Türleri – 7. Sınıf Türkçe Konu Anlatımı

Cümleler, yüklemlerinin türüne göre fiil cümlesi ve isim cümlesi olmak üzere ikiye ayrılır.

Fiil (Eylem) Cümlesi

Yüklemi çekimlenmiş bir fiil olan cümlelerdir. İş, oluş veya hareket bildirirler.

• “Çocuklar bahçede oynuyor.” → oynuyor: fiil, eylem bildiriyor
• “Kuşlar gökyüzünde uçtu.” → uçtu: fiil, hareket bildiriyor
• “Yapraklar sonbaharda sararır.” → sararır: fiil, oluş bildiriyor
• “Annem akşam yemeği hazırladı.” → hazırladı: fiil, iş bildiriyor

İsim (Ad) Cümlesi

Yüklemi isim veya isim soylu bir sözcük olan cümlelerdir. Ek-fiil alarak yüklem olurlar. Ek-fiiller: -dir, -dır, -tir, idi, imiş, ise

• “Bu kitap çok güzeldir.” → güzeldir: sıfat + ek-fiil (-dir)
• “Ahmet sınıfın en başarılı öğrencisiydi.” → öğrencisiydi: isim + ek-fiil (idi)
• “Hava bugün çok soğukmuş.” → soğukmuş: sıfat + ek-fiil (imiş)
• “O, benim en yakın arkadaşımdır.” → arkadaşımdır: isim + ek-fiil (-dir)

⚠️ LGS İpucu: İsim cümlelerinde ek-fiil bazen düşebilir: “Hava güzel.” (güzeldir anlamında). Bu durumda da isim cümlesidir. Yüklemin fiil mi isim mi olduğunu anlamak için olumsuzunu yap: “değil” ile olumsuz yapılabiliyorsa isim cümlesidir.

Cümleler taşıdıkları anlama göre farklı türlere ayrılır.

1. Olumlu Cümle

Yüklemin bildirdiği iş, oluş veya durumun gerçekleştiğini veya gerçekleşeceğini bildiren cümlelerdir.

• “Sınav sonuçları açıklandı.”
• “Yarın pikniğe gideceğiz.”
• “Bu çiçekler çok güzel.”

2. Olumsuz Cümle

Yüklemin bildirdiği iş, oluş veya durumun gerçekleşmediğini bildiren cümlelerdir. Fiillere -ma/-me, isimlere değil eklenerek yapılır.

• “Bugün okula gitmedi.” (-me olumsuzluk eki)
• “Bu yemek lezzetli değil.” (değil ile olumsuzluk)
• “Henüz ödevini bitirmemiş.”

Dikkat: Bazı cümleler yapıca olumsuz olsa da anlamca olumludur: “Seni sevmez olur muyum?” (= Seni severim). Bazıları da yapıca olumlu olsa da anlamca olumsuzdur: “Sanki ben yaptım!” (= Ben yapmadım). LGS’de bu tür sorular çıkabilir.

3. Soru Cümlesi

Soru anlamı taşıyan cümlelerdir. Soru eki (mı, mi, mu, mü) veya soru sözcükleri (ne, nerede, nasıl, kim, neden, niçin, ne zaman, hangi, kaç) ile yapılır.

• “Yarın okula gelecek misin?” (soru eki ile)
• “Bu kitabı kim yazdı?” (soru sözcüğü ile)
• “Sınav ne zaman?”

4. Ünlem Cümlesi

Şaşırma, sevinç, korku, heyecan, acıma gibi duyguları anlatan cümlelerdir.

• “Eyvah, otobüsü kaçırdım!”
• “Ne güzel bir gün!“
• “Aman, dikkat et!”

5. Emir (Buyurma) Cümlesi

Bir emri, isteği, buyruğu bildiren cümlelerdir. Yüklem emir kipindedir.

• “Kapıyı kapat.”
• “Hemen buraya gel!”
• “Ödevini yap.”

6. İstek Cümlesi

Dilek, istek, temenni bildiren cümlelerdir. Genellikle istek kipi (-e/-a) veya dilek-şart kipi (-se/-sa) kullanılır.

• “Keşke tatil daha uzun olsa.”
• “Bir de çay içelim.”
• “Allah yardımcın olsun.”

7. Koşul (Şart) Cümlesi

Bir işin veya durumun gerçekleşmesini bir koşula bağlayan cümlelerdir.

• “Erken kalkarsan okula yetişirsin.”
• “Çalışırsa sınavı geçer.”

Cümleler yapılarına göre üçe ayrılır: basit cümle, birleşik cümle ve sıralı/bağlı cümle.

1. Basit (Tek Yüklemli) Cümle

Tek yüklemi olan ve yan cümleciği bulunmayan cümlelerdir. İçinde fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) bulunmaz.

• “Ali okula gitti.” (tek yüklem: gitti)
• “Hava çok sıcak.” (tek yüklem: sıcak)
• “Kardeşim ders çalışıyor.” (tek yüklem: çalışıyor)

2. Birleşik Cümle

Tek yüklemi olan ama içinde en az bir yan cümlecik (fiilimsi) bulunan cümlelerdir. Yan cümlecik, fiilimsilerle (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) kurulur.

Birleşik Cümle Örnekleri:

• “Ders çalışan öğrenci başarılı olur.” → “ders çalışan”: sıfat-fiil grubu (yan cümlecik)
• “Gülerek yanımıza geldi.” → “gülerek”: zarf-fiil (yan cümlecik)
• “Yüzmeyi çok seviyorum.” → “yüzmeyi”: isim-fiil (yan cümlecik)
• “Eve gelince ödevini yaptı.” → “eve gelince”: zarf-fiil grubu (yan cümlecik)

3. Sıralı Cümle

Birden fazla yüklemi olan, aralarında virgül (,) veya noktalı virgül (;) bulunan cümlelerdir. Her yüklem bir cümlecik oluştürür.

• “Ali ders çalıştı, Ayşe kitap okudu.” (iki yüklem, sıralı cümle)
• “Hava karardı; yağmur başladı.” (iki yüklem, sıralı cümle)
• “Güneş doğdu, kuşlar ötmeye başladı, çiçekler açtı.” (üç yüklem)

4. Bağlı Cümle

Birden fazla yüklemi olan ve cümlecikler arasında bağlaç bulunan cümlelerdir. Sıralı cümleye çok benzer, fark: bağlaç kullanılmasıdır.

• “Ali ders çalıştı ama sınavı geçemedi.” (ama bağlacı)
• “Hem çalışıyor hem okula gidiyor.” (hem…hem bağlacı)
• “Erken kalktı fakat otobüsü kaçırdı.” (fakat bağlacı)
• “Ya sen geleceksin ya da ben geleceğim.” (ya…ya da bağlacı)

⚠️ LGS İpucu: Yapısına göre cümle sorusunda önce yüklem sayısını say. Tek yüklem varsa basit veya birleşik; birden fazla varsa sıralı veya bağlı. Tek yüklemli cümlelerde fiilimsi varsa birleşik, yoksa basittir.

Türkçede cümlelerin temel dizilişi Özne + Tümleçler + Yüklem şeklindedir. Bu diziliş korunuyorsa kurallı, değişmişse devrik cümle denir.

1. Kurallı (Düz) Cümle

Yüklemi sonda bulunan cümlelerdir. Türkçenin doğal söz dizimine uyar.

• “Öğrenciler sınıfta ders çalışıyor.” (yüklem sonda)
• “Annem akşam yemeği hazırladı.” (yüklem sonda)
• “Bu film çok güzeldi.” (yüklem sonda)

2. Devrik Cümle

Yüklemi sonda bulunmayan, başta veya ortada yer alan cümlelerdir. Genellikle duygu vurgusu, şiir dili veya konuşma dilinde kullanılır.

• “Geldi sonunda beklediğimiz misafir.” (yüklem başta)
• “Çok güzeldi bu akşam gökyüzü.” (yüklem ortada)
• “Koşuyordu çocuk, tüm gücüyle.” (yüklem başta)
• “Dün akşam yağdı kar, sessizce.” (yüklem ortada)

3. Eksiltili Cümle

Yüklemi söylenmemiş, bağlamdan anlaşılan cümlelerdir.

• “- Nereye gidiyorsun? – Okula.” (gidiyorum yüklemi düşmüş)
• “Ben de!” (geleceğim/yapacağım vb. anlaşılıyor)
• “Tabi ki!” (öyledir anlamında)

Yapıca Olumlu – Anlamca Olumsuz Cümleler

Bazı cümleler yapı olarak olumlu görünse de anlam olarak olumsuz mesaj verir:

• “Sanki ben yaptım!” → Anlamı: Ben yapmadım. (yapıca olumlu, anlamca olumsuz)
• “Kim dinler ki seni?” → Anlamı: Kimse dinlemez. (soru gibi ama olumsuz anlam)
• “Ne işe yarar?” → Anlamı: Hiçbir işe yaramaz.

Yapıca Olumsuz – Anlamca Olumlu Cümleler

Bazı cümleler yapı olarak olumsuz görünse de anlam olarak olumlu mesaj verir:

• “Seni sevmez olur muyum?” → Anlamı: Seni severim. (yapıca olumsuz, anlamca olumlu)
• “Gelmez olur mu?” → Anlamı: Elbette gelir.
• “Bilmiyor değilim.” → Anlamı: Biliyorum. (çift olumsuzluk = olumlu)

Soru Anlamı Taşıyan Ama Soru Olmayan Cümleler

• “Neden geldiğini bilmiyorum.” → Dolaylı soru, asıl cümle haber cümlesidir.
• “Kimin geldiğini sordu.” → Dolaylı soru içeren haber cümlesi.

⚠️ Dikkat: LGS’de “Aşağıdaki cümlelerin hangisi anlamca olumsuzdur?” gibi sorularda yapıya değil, anlama bak. Yapıca olumlu ama anlamca olumsuz cümleler sıkça sorulur!

Soru 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisi isim cümlesidir?
A) Ali dün okula gitti.
B) Hava bugün çok güzel.
C) Kuşlar gökyüzünde uçuyor.
D) Annem yemek pişirdi.

Soru 2: “Koşarak eve gelen çocuk, annesine sarıldı.” cümlesi yapısına göre ne tür bir cümledir?

Soru 3: “Güneş battı; gökyüzü karardı.” cümlesini yapısına göre sınıflandırın.

Soru 4: “Kim dinler ki seni?” cümlesi anlamına göre ne tür bir cümledir?

Soru 5: “Geldi sonunda beklediğimiz öğretmen.” cümlesi öğelerinin dizilişine göre ne tür bir cümledir?