7. Sınıf Sosyal Bilgiler Üretim Dağıtım ve Tüketim (3)

Tımar sisteminde devlet, sipahiye toprak geliri vererek hem yerel yönetimi hem de savaş döneminde asker beslemeyi tek bir mekanizmayla çözüyordu. Bu sistem, büyük bir bürokratik ve askeri yapıyı finanse etmeye gerek duymadan geniş toprakların yönetilmesini sağladı. Merkezi hazine için de önemli bir tasarruf anlamına geliyordu.

Avrupa feodalitesinde derebeyler topraklarının kalıtımsal sahipleriydi; bu yüzden zamanla merkezi krala karşı güç kazandılar. Osmanlı’da ise toprak devlete aitti; sipahi yalnızca geliri kullanma hakkına sahipti. Sipahi öldüğünde ya da görevini kötüye kullandığında tımar geri alınırdı. Bu fark, Osmanlı’da merkezi otoritenin daha uzun süre güçlü kalmasını sağladı.

Portekizliler Afrika’yı dolaşarak Hindistan’a ulaşan deniz yolunu, İspanyollar ise Amerika’yı keşfetti. Bu yollar Akdeniz ticaret güzergahlarını daha az önemli kıldı; Portekiz, İspanya, İngiltere ve Hollanda gibi Atlas Okyanusu kıyısındaki ülkeler ön plana çıktı. Böylece dünya ticaretinin ağırlık merkezi Doğu Akdeniz’den Batı Avrupa’ya kaydı.

18. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere’de başlayan Sanayi Devrimi’nin öncüleri, James Watt’ın buhar makinesini geliştirmesi ve tekstil sektöründeki otomasyondur. İngiltere’nin avantajları; zengin kömür ve demir rezervleri, güçlü deniz ticareti altyapısı ve sömürge ham maddeleri idi. Fabrika sistemi el tezgahlarının yerini alarak üretimi hızlandırdı ve maliyeti düşürdü.

Sanayi Devrimi, toplumsal sınıf yapısını kökten değiştirdi. Köyden şehre göç eden çiftçiler fabrikada çalışan işçilere (proletarya) dönüştü; şehirlerde yoksul işçi mahalleleri oluştu. Bu sınıfın oluşması zamanla sendika hareketini, sekiz saatlik iş günü talebini ve nihayetinde demokratik reformları da beraberinde getirdi.

Makine üretimi, el tezgahlarına kıyasla çok daha ucuz ve hızlı mal üretilmesini sağladı. Avrupa’da üretilen kumaş, cam ve metal gibi ürünler Osmanlı’ya akın etti; yerli dokumacılar, demirciler ve zanaatkârlar bu rekabete dayanamayarak işini kaybetti. Osmanlı’nın sanayi altyapısına yatırım yapmaması bu süreçte ekonomik bağımlılığı derinleştirdi.

Barut çağında piyade ve top birlikleri giderek belirleyici hale geldi; atlı sipahinin savaştaki rolü azaldı. Devlet, eğitilmesi daha kolay ve ateşli silah kullanan ücretli kapıkulu askerlerine yatırım yapmaya başladı. Tımarlı sipahinin işlevini yitirmesiyle bu sisteme dayanan toprak yönetimi de çözülmeye başladı.

Avrupalıların getirdiği çiçek, kızamık ve tifüs gibi hastalıklara bağışıklığı olmayan Aztek ve İnka nüfusları, salgınlar nedeniyle yüzde seksen ile doksana varan oranlarda yok oldu. Bunun yanı sıra sömürge güçleri zorla işçi çalıştırma (mita sistemi) ve kültürel asimilasyon politikalarıyla yerli medeniyetleri büyük ölçüde yıktı.

İlk fabrikalar günde 14-16 saat çalışma, çocuk işçi kullanımı ve tehlikeli koşullar barındırıyordu. Bu koşullara tepki olarak işçiler gizlice örgütlenmeye başladı; grevler ve toplu sözleşme talepleri yükseldi. İngiltere’de 1824’te sendika yasağının kaldırılmasıyla işçi hakları hareketi yasal zemin kazandı ve dünyaya yayıldı.

Kervansaraylar, İpek Yolu ve diğer ticaret güzergahları boyunca Orta Çağ’da tüccarların konakladığı ve ticaret yaptığı yapılardır. Sanayi Devrimi’nin özellikleri ise buhar gücüne dayalı üretim ve ulaşım, büyük fabrikalarda kitlesel üretim ve buna bağlı kentleşmedir. Kervansaray geleneği, Sanayi Devrimi’nden çok önce ve farklı bir ekonomik sistemin ürünü olarak gelişmiştir.