7. Sınıf Sosyal Bilgiler İnsan Hakları Konu Anlatımı

⚖️ 7. Sınıf Sosyal Bilgiler – İnsan Hakları Konu Anlatımı

Her insanın doğuştan sahip olduğu temel haklar, hak ve özgürlüklerin tarihi gelişimi, uluslararası belgeler ve Türkiye’de insan hakları… LGS’de önemli olan bu konuyu birlikte öğrenelim!

🤝 İnsan Hakları Nedir?

İnsan hakları; her insanın sırf insan olduğu için doğuştan sahip olduğu, vazgeçilmez, devredilmez ve dokunulmaz haklardır. Bu haklar ırk, din, dil, cinsiyet, milliyet fark etmeksizin herkes için geçerlidir.

İnsan Haklarının Temel Özellikleri

Evrenseldir: Dünyanın her yerinde, herkese eşit olarak uygulanır
Doğuştan kazanılır: Herhangi bir şart aranmaz, doğumla birlikte başlar
Vazgeçilmezdir: Kişi kendi haklarından gönüllü olarak bile vazgeçemez
Devredilmezdir: Başkasına bırakılamaz, satılamaz
Dokunulmazdır: Devlet dahi bu haklara keyfi olarak müdahale edemez
Bölünemezdir: Haklar bir bütündür; birinden vazgeçip diğerini kullanmak olmaz

🔑 LGS İpucu: “İnsan haklarının en temel özelliği nedir?” sorulursa → evrensellik ve doğuştan kazanılma. Herhangi bir koşula bağlı değildir!

📜 Hak ve Özgürlüklerin Tarihsel Gelişimi

İnsan hakları düşüncesi tarih boyunca gelişmiştir. İşte önemli dönüm noktaları:

Tarih	Belge / Olay	Önemi
1215	Magna Carta (İngiltere)	Kralın yetkilerini sınırlandıran ilk belge. Hukuk devleti anlayışının temeli.
1776	Amerikan Bağımsızlık Bildirisi	“Tüm insanlar eşit yaratılmıştır” ilkesi. Yaşama, özgürlük ve mutluluğu arama hakkı.
1789	Fransız İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi	Eşitlik, özgürlük ve kardeşlik ilkeleri. İnsan haklarının evrensel bir belge ile ilan edilmesi.
1948	İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (BM)	30 maddeden oluşur. İnsan haklarını evrensel düzeyde tanımlayan en önemli belge. Türkiye de imzacıdır.
1989	BM Çocuk Hakları Sözleşmesi	18 yaş altındaki bireylerin haklarını güvence altına alır. Eğitim, sağlık, korunma hakları.

🔑 LGS İpucu: Tarihleri ve belgeleri karıştırma! 1215 → Magna Carta (ilk), 1789 → Fransız Bildirisi (evrensel hak ilanı), 1948 → İHEB (BM, 30 madde). Bu üçlü LGS’de en çok sorulan belgelerdir.

📋 Temel Hak ve Özgürlükler

Hak ve özgürlükler üç temel kategoride incelenir:

1. Kişi Hakları (Koruyucu Haklar)

Bireyi devlete ve diğer kişilere karşı koruyan haklardır. Devlet bu haklara müdahale edemez:

Yaşama hakkı: En temel hak. Ölüm cezası yasaktır.
Kişi dokunulmazlığı: İşkence ve kötü muamele yasaktır
Kişi özgürlüğü ve güvenliği: Hukuka aykırı tutuklanma yasaktır
Özel hayatın gizliliği: Konut, haberleşme ve kişisel veriler korunur
Din ve vicdan özgürlüğü: Herkes istediği dine inanabilir veya inanmayabilir
Düşünce ve ifade özgürlüğü: Herkes fikirlerini serbestçe açıklayabilir
Seyahat özgürlüğü: İstediği yere gidip gelebilir

2. Sosyal ve Ekonomik Haklar (İsteme Hakları)

Bireyin devletten talep edebileceği haklardır. Devlet bu hakları sağlamakla yükümlüdür:

Eğitim hakkı: Herkes eğitim alma hakkına sahiptir. İlk ve ortaöğretim zorunlu ve ücretsizdir.
Sağlık hakkı: Herkes sağlık hizmetlerinden yararlanabilir
Çalışma hakkı: Herkes istediği alanda çalışabilir
Konut hakkı: Devlet, konut ihtiyacını karşılamak için tedbirler alır
Sosyal güvenlik hakkı: Emeklilik, hastalık ve işsizlik durumunda güvence

3. Siyasi Haklar (Katılma Hakları)

Vatandaşların devlet yönetimine katılmasını sağlayan haklardır:

Seçme ve seçilme hakkı: 18 yaş üstü herkes oy kullanabilir
Siyasi parti kurma ve partilere üye olma: Demokratik katılım hakkı
Dilekçe hakkı: Devlet kurumlarına yazılı başvuru yapma hakkı
Kamu hizmetine girme hakkı: Devlet memurluğuna başvurma hakkı

Hak Türleri Karşılaştırma Tablosu

Özellik	Kişi Hakları	Sosyal-Ekonomik	Siyasi Haklar
Devletin rolü	Karışmaz	Sağlar	Katılımı sağlar
Diğer adı	Koruyucu haklar	İsteme hakları	Katılma hakları
Kim için	Herkes (vatandaş olmasa da)	Herkes	Sadece vatandaşlar
Örnek	Yaşama, düşünce	Eğitim, sağlık	Seçme, seçilme

🔑 LGS İpucu: Siyasi haklar sadece vatandaşlara aittir (seçme, seçilme). Kişi hakları ve sosyal-ekonomik haklar ise herkese (yabancılar dahil) uygulanır. Bu ayrımı LGS sıkça sorar!

🔒 Hakların Sınırlandırılması

Hak ve özgürlükler sınırsız değildir. Ancak sınırlandırma belirli kurallara göre yapılır:

Haklar Ne Zaman Sınırlanabilir?

Kanunla belirtilmiş olmalıdır: Keyfi sınırlandırma yapılamaz
Demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olmalıdır
Başkalarının haklarını korumak için olmalıdır: “Bir kişinin özgürlüğü, başkasının özgürlüğünün başladığı yerde biter”
Kamu düzeni, genel ahlak veya milli güvenlik gerekçesiyle olmalıdır
Hakkın özüne dokunulmamalıdır: Hak tamamen ortadan kaldırılamaz

📌 Örnek:

Seyahat özgürlüğün var ama sınav günü seyahat edemezsin diye bir kural konabilir mi? Hayır! Ancak salgın hastalık gibi kamu sağlığını tehdit eden durumlarda devlet seyahati geçici olarak kısıtlayabilir. Bu durumda sınırlandırma kanunla ve kamu yararı için yapılmıştır.

Asla Sınırlandırılamayan Haklar

Bazı haklar hiçbir koşulda, savaş döneminde bile sınırlandırılamaz:

Yaşama hakkı
İşkence ve kötü muamele yasağı
Din ve vicdan özgürlüğü (iç boyutu – inanma veya inanmama)
Suç ve cezaların geriye yürümezliği
Masumiyet karinesi (suçluluğu kanıtlanana kadar herkes masumdur)

🏛️ Türkiye’de İnsan Hakları

Türkiye Cumhuriyeti, insan haklarını anayasa ile güvence altına almıştır:

Anayasal Güvenceler

TC Anayasası’nın 12-74. maddeleri temel hak ve özgürlükleri düzenler
Anayasa Mahkemesi: Yasaların anayasaya uygunluğunu denetler
Kişisel başvuru hakkı: Vatandaşlar haklarının ihlal edildiğini düşünürse Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yapabilir
TBMM İnsan Haklarını İnceleme Komisyonu: Meclis bünyesinde hak ihlallerini inceler
Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsman): Vatandaşların devlet kurumlarıyla sorunlarında arabuluculuk yapar

Uluslararası Katılım

Türkiye, İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi‘ni (1948) imzalayan ülkelerden biridir
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi‘ne taraftır
Vatandaşlar, iç hukuk yollarını tükettikten sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi‘ne (AİHM) başvurabilir
BM Çocuk Hakları Sözleşmesi‘ni imzalamıştır

👧 Çocuk Hakları

18 yaşından küçük herkes çocuk sayılır ve özel haklara sahiptir. BM Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989) ile bu haklar uluslararası düzeyde güvence altına alınmıştır:

Temel Çocuk Hakları

Yaşama ve gelişme hakkı: Her çocuğun sağlıklı büyümesi sağlanmalıdır
Eğitim hakkı: Her çocuk okula gitmeli, eğitim zorunlu ve ücretsiz olmalıdır
Sağlık hakkı: Yeterli beslenme, temiz su, sağlık hizmetleri
Korunma hakkı: Şiddet, istismar, ihmal ve sömürüden korunma
Katılım hakkı: Çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşlerini belirtme hakkı
Oyun ve dinlenme hakkı: Her çocuğun oyun oynama ve dinlenme zamanı olmalıdır
Ayrımcılık yasağı: Hiçbir çocuğa ırk, din, dil, cinsiyet ayrımı yapılamaz
Çocuğun yüksek yararı ilkesi: Çocukla ilgili tüm kararlarda çocuğun yararı ön planda tutulmalıdır

🔑 LGS İpucu: “Çocuğun yüksek yararı ilkesi” LGS’de sıkça sorulan bir kavramdır. Çocukla ilgili her kararda (eğitim, velayet, sağlık) çocuğun yararı birincil öncelik olmalıdır.

🌐 İnsan Haklarının Korunması

İnsan hakları hem ulusal hem de uluslararası düzeyde korunmaktadır:

Ulusal Koruma Yolları

Kurum / Yol	İşlevi
Mahkemeler	Hak ihlallerinin yargısal yolla çözümü
Anayasa Mahkemesi	Bireysel başvuru hakkı ile vatandaşları korur
Ombudsman	Devlet-vatandaş arasında arabuluculuk
Sivil toplum kuruluşları	Hak ihlallerini kamuoyuna duyurur, farkındalık yaratır

Uluslararası Koruma Yolları

Kurum / Belge	İşlevi
Birleşmiş Milletler (BM)	İnsan Hakları Konseyi, insan hakları ihlallerini izler ve raporlar
AİHM	Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi; iç hukuk yolları tükendikten sonra başvurulabilir
UNICEF	BM Çocuklara Yardım Fonu; çocuk haklarını korur ve destekler
Uluslararası Af Örgütü	Dünya genelinde insan hakları ihlallerini raporlar (sivil toplum kuruluşu)

⚠️ Sık Yapılan Hatalar

Yanlış ❌	Doğru ✅
Hak ve özgürlükler sınırsızdır	Başkalarının hakları, kamu düzeni vb. nedenlerle kanunla sınırlanabilir
Seçme hakkı herkes için geçerlidir	Siyasi haklar (seçme-seçilme) sadece vatandaşlara aittir
İnsan hakları yeni bir kavramdır	Tarihsel gelişim 1215 Magna Carta’ya kadar uzanır; 1948’de evrensel düzeye taşınmıştır
Devlet tüm hakları sınırlandırabilir	Yaşama hakkı, işkence yasağı gibi haklar hiçbir koşulda sınırlandırılamaz
Çocuk hakları yetişkin haklarından farklıdır	Çocuklar yetişkinlerle aynı haklara sahiptir, ek olarak özel koruma hakları da vardır
AİHM’e doğrudan başvurulabilir	Önce iç hukuk yolları tüketilmeli, sonra AİHM’e başvurulabilir

✍️ Kendini Test Et

Aşağıdaki soruları çözerek konuyu ne kadar anladığını test edebilirsin. Cevabı görmek için soruya tıkla!

Soru 1: İnsan haklarının “evrensel” olması ne anlama gelir?

Cevap: İnsan hakları dünyanın her yerinde, her insan için geçerlidir. Irkı, dini, dili, cinsiyeti, milliyeti ne olursa olsun herkes aynı temel haklara sahiptir. Hiçbir ülke “biz bu hakları tanımıyoruz” diyemez.

Soru 2: Magna Carta neden insan hakları tarihi için önemlidir?

Cevap: 1215’te İngiltere’de imzalanan Magna Carta, kralın yetkilerini sınırlandıran ilk belgedir. Kralın da yasalara uyması gerektiğini ortaya koymuştur. Hukuk devleti anlayışının ve insan haklarının tarihsel gelişiminin başlangıç noktası kabul edilir.

Soru 3: “Koruyucu haklar” ve “isteme hakları” arasındaki fark nedir?

Cevap: Koruyucu haklar (kişi hakları): Devletin bireye karışmamasını ister → yaşama hakkı, düşünce özgürlüğü. İsteme hakları (sosyal-ekonomik haklar): Devletten hizmet talep etme hakkıdır → eğitim, sağlık, çalışma hakkı. Birinde devlet “durur”, diğerinde devlet “yapar”.

Soru 4: Ülkemizde yaşayan bir yabancı seçimlerde oy kullanabilir mi? Neden?

Cevap: Hayır, kullanamaz. Seçme ve seçilme hakkı siyasi haklardandır. Siyasi haklar sadece o ülkenin vatandaşlarına aittir. Ancak yabancı kişi, kişi haklarından (yaşama, düşünce özgürlüğü) ve sosyal-ekonomik haklardan (sağlık hizmeti) yararlanabilir.

Soru 5: Hangi haklar hiçbir koşulda sınırlandırılamaz?

Cevap: Yaşama hakkı, işkence ve kötü muamele yasağı, din ve vicdan özgürlüğünün iç boyutu (inanma/inanmama), suç ve cezaların geriye yürümezliği ve masumiyet karinesi. Bu haklar savaş veya olağanüstü hal dönemlerinde bile sınırlandırılamaz.

Soru 6: “Çocuğun yüksek yararı ilkesi” ne demektir?

Cevap: Çocukla ilgili her kararda (eğitim, velayet, sağlık tedavisi vb.) çocuğun yararının birincil öncelik olarak gözetilmesi gerektiği anlamına gelir. Bu ilke BM Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin temel prensibidir.

Soru 7: AİHM’e nasıl başvurulur?

Cevap: Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne başvurmak için önce ülke içindeki tüm hukuki yollar (mahkemeler, Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru) tüketilmelidir. Bu süreç tamamlandıktan sonra AİHM’e başvuru yapılabilir. Doğrudan başvuru mümkün değildir.

Soru 8: İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi hangi kurum tarafından, hangi yıl kabul edilmiştir?

Cevap: Birleşmiş Milletler (BM) tarafından 10 Aralık 1948‘de kabul edilmiştir. 30 maddeden oluşur. Bu tarih her yıl “Dünya İnsan Hakları Günü” olarak kutlanır. Türkiye de bu beyannameyi imzalayan ülkelerdendir.

📌 Konu Özeti

İnsan hakları: Doğuştan, evrensel, vazgeçilmez, devredilmez, dokunulmaz
Tarihçe: 1215 Magna Carta → 1776 ABD → 1789 Fransa → 1948 İHEB
Hak türleri: Kişi (koruyucu) + Sosyal-Ekonomik (isteme) + Siyasi (katılma)
Siyasi haklar: Sadece vatandaşlara ait (seçme, seçilme, parti kurma)
Sınırlandırma: Kanunla, demokratik düzene uygun, hakkın özüne dokunmadan
Sınırlanamaz: Yaşama hakkı, işkence yasağı, vicdan özgürlüğü, masumiyet karinesi
Çocuk hakları: BM Çocuk Hakları Sözleşmesi (1989), yüksek yarar ilkesi
Ulusal koruma: Anayasa Mahkemesi, Ombudsman, mahkemeler
Uluslararası: AİHM (iç yollar tükendikten sonra), BM, UNICEF

📝 Konuyu öğrendin mi? Şimdi kendini test et!

İnsan Hakları Testine Başla →