7. Sınıf Sosyal Bilgiler Etkin Vatandaşlık

Montesquieu’nun geliştirdiği kuvvetler ayrılığı ilkesine göre yasama (yasa yapma), yürütme (yönetme) ve yargı (yargılama) güçleri farklı organlarda toplanır; her organ diğerini dengeler ve denetler. Bu sayede tek elde güç yoğunlaşması önlenir ve özgürlükler güvence altına alınır.

Milli egemenlik ilkesine göre devlet gücünün kaynağı millettir. TBMM, halkın seçtiği temsilcilerden oluşur ve yasama yetkisini millet adına kullanır. Anayasamız bu yetkinin hiçbir kişi, zümre veya sınıfa devredilemeyeceğini açıkça hükme bağlamıştır.

Genel oy ilkesi; cinsiyet, servet, eğitim düzeyi, ırk veya din gibi kriterlere bakılmaksızın belirli yaşa ulaşmış tüm vatandaşlara oy hakkı tanınmasıdır. Türkiye’de 1934’te kadınlara da bu hak tanınmıştır. Genel oy, demokrasinin temel taşlarından biridir.

Siyasi partiler, demokratik sistemin olmazsa olmaz aktörleridir. Ortak siyasi görüş etrafında örgütlenen vatandaşlar; seçim programlarını halka sunarak oy ister, seçilirse hükümeti kurar ya da muhalefette denetleyici rol üstlenir. Çok partili sistem, farklı toplumsal kesimlerin siyasi temsil hakkını güvence altına alır.

Dilekçe hakkı; vatandaşların bireysel ya da ortak sorunlarını yazılı biçimde devlet kurumlarına iletmesini sağlar. Anayasamızca güvence altına alınan bu hak, vatandaşı salt seçim dönemlerine sıkışmadan aktif siyasi sürece dahil eder. Makamlar dilekçeye belirli sürede cevap vermekle yükümlüdür.

1934’te yapılan anayasa değişikliğiyle Türkiye’deki kadınlara hem oy kullanma hem de milletvekili adayı olma hakkı tanındı. Bu, dünyada kadın oy hakkı tarihinde önemli bir adımdı; pek çok Avrupa ülkesinden daha erken bir tarihe denk gelmektedir. Aynı yıl yapılan seçimlerde 18 kadın milletvekili meclise girdi.

Etkin vatandaşlık; seçimlere katılmak, dilekçe hakkını kullanmak, sivil toplum kuruluşlarında görev almak ve toplumsal sorunlara sahip çıkmak gibi aktif katılım biçimlerini kapsar. Pasif vatandaş yalnızca hak beklerken etkin vatandaş hem haklarını kullanır hem de sorumluluklarını yerine getirir.

TBMM’nin yasama ve denetim görevi; yasa yapmak, bütçeyi onaylamak ve yürütme organını denetlemektir. Ancak mahkeme kararlarını bozma yetkisi yargı organlarına aittir; bu yetki yasama organında değil, üst yargı kurumlarındadır. Kuvvetler ayrılığı ilkesi gereği yasama, yürütmenin ve yargının alanına giremez.

2017 anayasa değişikliğinin ardından Türkiye’de cumhurbaşkanlığı hükümet sistemine geçilmiştir. Cumhurbaşkanı; yürütmenin tek başı olarak bakanları atamak, Cumhurbaşkanlığı kararnameleri çıkarmak ve uluslararası alanda devleti temsil etmekle yükümlüdür. Yasama yetkisi TBMM’ye, yargı yetkisi ise bağımsız mahkemelere aittir.

Demokratik seçimlerin dört temel ölçütü vardır: (1) Serbest – adayların kampanya yürütebilmesi, (2) Adil – tüm adayların eşit fırsata sahip olması, (3) Gizli oy – seçmenin baskıdan korunması, (4) Düzenli – iktidarın meşruiyetini periyodik olarak yenilemesi. Bu ölçütler karşılanmadan yapılan seçimler demokratik kabul edilmez.