7. Sınıf Sosyal Bilgiler Bilim Teknoloji ve Toplum (2)

Rönesans, Orta Çağ’ın din merkezli dünya görüşünden uzaklaşarak antik Yunan ve Roma medeniyetlerinin bilim, sanat ve felsefe mirasını yeniden keşfetme sürecidir. İtalya’daki şehir devletleri (Floransa, Venedik) bu hareketin merkezi oldu; Leonardo da Vinci, Michelangelo ve Raphael gibi isimler sanatta, Galileo ve Kopernik bilimde çığır açtı.

Kopernik (1473-1543) yayımladığı “Gökkürelerin Dönüşü Üzerine” adlı eserinde Güneş’in evrenin merkezinde olduğunu, Dünya’nın ise güneş etrafında döndüğünü savundu. Bin yılı aşkın süredir hâkim olan Ptolemy’nin Dünya merkezli (Geosentrik) modelini devirdi. Bu devrimci görüş; Galileo ve Kepler tarafından gözlem ve matematiksel kanıtlarla pekiştirildi.

Luther, 1517’de “95 Tez”ini Wittenberg Kilisesi’nin kapısına asarak Katolik Kilisesi’nin endüljans (günah affı) satışı, din adamlarının yozlaşması ve Kutsal Yazı’ya aykırı uygulamalarını protesto etti. Kilise’nin Latince kutsal metinlerini halkın anlayacağı dilde tercüme ederek din ile birey arasındaki aracı kurumları sorgulamaya açtı.

Reform hareketinden önce Batı Avrupa’da yalnızca Katolik Kilisesi vardı. Luther’in öğretileri hızla yayılarak Almanya’da Luthercilik, İsviçre’de Kalvinizm, İngiltere’de Anglikanizm gibi Protestan mezheplerin doğmasına yol açtı. Bu dinî bölünme; köklü siyasi, kültürel ve eğitim alanındaki dönüşümlere de zemin hazırladı.

Galileo (1564-1642), teleskopla yaptığı gözlemlerde Jüpiter’in uydularını, ay yüzeyindeki kraterleri ve Venüs’ün evre değişimlerini belgeleyerek Kopernik’in heliomerkezli modelini güçlü biçimde destekledi. Yerçekimi ve serbest düşme üzerine deneyleriyle de modern fiziğin temellerini attı. Engizisyon baskısına karşın “Dünya yine de dönüyor” söylemi bu direnişin simgesidir.

MÖ yaklaşık 3500 yılında Mezopotamya’da icat edildiği düşünülen tekerlek, insan ve hayvan gücüyle taşınabilecek yük miktarını çarpıcı biçimde artırdı. Arabalar, değirmenler ve çömlekçi çarkları gibi pek çok teknolojinin temeli olan tekerlek; tarımı, ticareti ve kentleşmeyi hızlandırdı. Bu nedenle tarihin en etkili icatlarından biri olarak kabul edilmektedir.

Antik Mısır uygarlığı, tüm ekonomisini Nil’in yıllık taşması üzerine kurmuştu; bu taşkın tarlaları sular ve bereketli alüvyon toprağı bırakırdı. Mısırlılar yıldızları izleyerek taşkın mevsimini önceden tahmin ettiler; böylece ekip biçme takvimini ayarladılar. Bu bağlantı, astronominin salt teorik değil, doğrudan tarımsal üretimle ilişkili pratik bir bilim olarak gelişmesini sağladı.

Gutenberg’in matbaası (1450’ler) Reform’dan yaklaşık 60 yıl önce icat edilmişti. Luther’in “95 Tez”i basılıp çoğaltılınca yalnızca birkaç haftada tüm Almanya’ya yayıldı. Matbaa öncesinde el yazmasıyla kopyalanan metinler yavaş ve pahalı yayılırdı; matbaa bu süreyi dramatik biçimde kısalttı. Bu teknolojik-toplumsal sinerji, Reform’u durdurulması güç bir kitlesel harekete dönüştürdü.

Mezopotamya (özellikle Sümerler); MÖ yaklaşık 3500’de tekerleği, MÖ 3200’de çivi yazısını geliştirdi. Bunların yanı sıra 60’lı sayı sistemi, sulama kanalları ve hukuk yazımı (Hammurabi Kanunları) da Mezopotamya’nın bilim ve medeniyete katkıları arasındadır. Pusula ve kâğıt Çin’e, teleskop ve buhar makinesi Avrupa’ya atfedilir.

Hümanizm, Orta Çağ’ın “tanrı merkezli” (teosentrik) dünya görüşünden “insan merkezli” (androsentrik) bir anlayışa geçişi temsil eder. Hümanistler; antik Yunan edebiyatı, tarih ve felsefesini derinlemesine inceleyerek insan aklının, yaratıcılığının ve erdemininin önemini vurguladılar. Bu akım, modern eğitim anlayışını ve insanın dünya üzerindeki rolünü sorgulamaya açtı.