7. Sınıf Sosyal Bilgiler Bilim Teknoloji ve Toplum

MÖ 3200 civarında Mezopotamya’daki Sümerlerin geliştirdiği çivi yazısı, bilinen en eski yazı sistemleri arasındadır. Başlangıçta tahıl miktarları ve ticari borçları kaydetmek amacıyla kullanılan bu sistem, zamanla dini metinler, yasalar ve edebiyatı da kapsayan kapsamlı bir iletişim aracına dönüştü. Yazı, medeniyetin en köklü buluşlarından biridir.

İbn-i Sina (Avicenna) 10-11. yüzyılda yaşamış, “El-Kanun fi’t-Tıb” adlı ansiklopedik tıp eseriyle tanınan Türk-İslam bilginidir. Bu eser; insan anatomisi, ilaçların etkileri ve hastalıkların sınıflandırılması gibi konuları kapsamlıydı. Latince’ye çevrilen kitap, Avrupa üniversitelerinde 17. yüzyıla dek temel tıp ders kitabı olarak okutuldu.

El-Harezmi (9. yüzyıl), “el-Kitab el-Muhtasar fi Hisab el-Cebr vel-Mukabele” adlı eseriyle cebirsel denklem çözme yöntemlerini sistematize etti; “algebra” (cebir) sözcüğü bu kitabın adından gelmektedir. “Algoritma” kelimesi de adının Latince biçimi olan Algoritmi’den türemiştir. İkili sayı sisteminin temellerini atan çalışmalar da ona atfedilir.

Matbaa öncesinde bir kitabı elle kopyalamak haftalarca sürer ve pahalıya patlardı; dolayısıyla bilgi yalnızca zengin ve din adamlarının elindeydi. Matbaayla birlikte aynı metin binlerce kez hızla ve ucuza basılabilir hale geldi. Bu devrim; Rönesans’ın bilim insanları arasındaki fikir alışverişini hızlandırdı, Martin Luther’in Reformasyon hareketinin yayılmasını sağladı ve Avrupa’da okuryazarlık oranını artırdı.

İslam altın çağında (8-13. yüzyıl) Bağdat’taki Beyt-ül Hikme gibi kurumlar; Yunan, Pers ve Hint kaynaklarını Arapça’ya çevirip bu mirası geliştirdi. Halifeler bilim insanlarını himaye etti, medreseler çok yönlü eğitim verdi. Bu ortam; matematik, astronomi, tıp, kimya ve coğrafyada çığır açan keşiflerin gerçekleştirilmesini sağladı.

Bilimsel yöntem; (1) gözlem, (2) hipotez kurma, (3) deney tasarlama, (4) veri toplama, (5) analiz ve sonuç çıkarma adımlarından oluşur. Bu yaklaşım otorite yerine kanıtı esas alır; sonuçların başka araştırmacılar tarafından tekrar edilebilir olmasını şart koşar. Bu sayede bilgi birikmeli, özeleştirel ve güvenilir bir biçimde gelişir.

Tarih boyunca otoritenin görüşlerine meydan okuyan bilim insanları (Galileo, Kopernik) sansür ve baskıyla karşılaştı. Buna karşın fikirlerin serbestçe paylaşılabildiği, tartışılabildiği ve eleştirilebildiği toplumlarda bilimsel ilerleme hız kazandı. Düşünce özgürlüğü; yanlış teorilerin ayıklanmasını ve yeni hipotezlerin test edilmesini mümkün kıldığından bilimsel yöntemin ön koşuludur.

El-Biruni (973-1048), Orta Asya kökenli Türk-İslam bilginidir. Hindistan’ı bizzat inceleyerek hazırladığı “Kitab-ı Hind” ile karşılaştırmalı kültür araştırmasının öncülerinden biri oldu. Yerkürenin çevresini o dönemde kayda değer bir doğrulukla hesapladı; trigonometri ve kaya katmanları konusundaki çalışmalarıyla da modern jeoloji ve matematiğe zemin hazırladı.

Buhar makinesi başlı başına bir enerji kaynağı olmaktan öte, tüm sanayi sisteminin motor gücü oldu. Fabrikalar bu güçle çalıştı, demiryolları ve buharlı gemiler yayıldı, şehirlerde işçi sınıfı oluştu, uluslararası ticaret hacmi genişledi ve sömürgecilik hız kazandı. Tarihte çok az buluş bu denli geniş ve hızlı bir toplumsal dönüşüm tetiklemiştir.

12. ve 13. yüzyıllarda Toledo (İspanya) gibi merkezlerde yoğunlaşan çeviri hareketi, El-Harezmi’nin cebirini, İbn-i Sina’nın tıbbını ve El-Biruni’nin coğrafyasını Latince’ye kazandırdı. Bu çevriler Avrupa’nın Skolastik düşüncesini sarstı, üniversitelerin müfredatını zenginleştirdi ve Rönesans’ın bilimsel zeminine büyük katkı sağladı.