7. Sınıf Fen Bilimleri Saf Madde ve Karışımlar (3)

Çözünürlük; belirli bir sıcaklıkta 100 g çözücüde çözünebilen maksimum çözünen madde miktarıdır ve g/100 g su cinsinden ifade edilir. Örneğin 20°C’de suyun 100 g’ında en fazla 36 g tuz çözünüyorsa tuzun çözünürlüğü 36 g/100 g su’dur.

Genel olarak katı maddelerin suda çözünürlüğü sıcaklık arttıkça artar. Çünkü sıcaklık artışı taneciklerin kinetik enerjisini artırır, çözücü tanecikleri çözünen maddeyi daha kolay parçalayıp dağıtır. Örneğin şeker, sıcak suda soğuk sudan çok daha hızlı çözünür.

Gazların çözünürlüğü katıların aksine sıcaklık arttıkça azalır. Sıcak su daha az oksijen içerdiğinden su canlılarına zarar verebilir. Gazlı içecekler bu nedenle soğuk içilir; ısındıkça gaz kaybederek tatlarını yitirirler.

Basınç artışı gazların çözünürlüğünü artırır (Henry Yasası). Gazlı içeceklerde yüksek basınç altında CO2 içeceğe çözündürülür ve kapak kapatılır. Şişe açıldığında basınç azaldığından CO2 çözünürlüğü düşer ve kabarcıklar halinde dışarı çıkar.

Çözünme hızını artıran üç faktör: 1) Sıcaklığı artırma (tanecik hareketini hızlandırır), 2) Çözünen maddeyi toz haline getirme (temas yüzeyini artırır), 3) Karıştırma (dağılmayı hızlandırır). Üçü birlikte uygulandığında çözünme en hızlı gerçekleşir.

Doymuş çözelti; belirli bir sıcaklıkta maksimum miktarda çözünen madde içeren çözeltilerdir. Doymuş çözeltiye daha fazla madde eklenirse o madde çözünmez ve dibe çöker. Sıcaklık artırılırsa çözelti tekrar doymamış hale gelebilir.

Katı maddelerin çözünürlüğü sıcaklıkla artar. Doymuş çözelti soğutulduğunda yeni sıcaklıkta çözünebilecek maksimum miktar azalır. Fazla kalan çözünen madde çözünmeyerek kristaller halinde dibe çöker. Şeker fabrikalarında kristalizasyon bu ilkeye dayanır.

Doymamış çözelti; belirli bir sıcaklıkta henüz çözünürlük sınırına ulaşmamış ve içine daha fazla çözünen madde eklendiğinde bunu çözebilecek kapasitede olan çözeltilerdir. Örneğin 20°C’de 100 g suya 20 g şeker eklendiğinde şekerin tamamı çözünür; bu doymamış bir çözeltidir.

“Benzer benzeri çözer” ilkesine göre: polar çözücüler (su gibi) polar ya da iyonik maddeleri (tuz, şeker) çözdürür. Apolar çözücüler (benzin, aseton) ise apolar maddeleri (yağ, boya) çözdürür. Bu nedenle yağ suda çözünmez ama benzinde çözünür.

Derişim (konsantrasyon); belirli miktardaki çözeltide bulunan çözünen madde miktarıdır. Yüksek derişimli çözelti = birim hacimdeki çözünen miktar fazla (koyu çay). Düşük derişimli çözelti = birim hacimdeki çözünen miktar az (açık çay). Derişim g/L veya % olarak ifade edilir.