7. Sınıf Fen Bilimleri Canlılarda Üreme Büyüme ve Gelişme (2)

Stolon; toprak yüzeyinde yatay olarak uzanan ve ucundaki tomurcuklardan yeni bireyler oluşturan gövde uzantılarıdır. Çilekte görülen bu yapı vejetatif (eşeysiz) üreme örneğidir. Stolonla oluşan yeni bitkiler, ana bitki ile tamamen aynı genetik yapıya sahiptir.

Tam başkalaşımda (holometamorfoz) dört evre vardır: yumurta → larva → pupa → ergin. Nimf evresi ise yalnızca eksik başkalaşım (hemimetamorfoz) geçiren böceklerde görülür (örneğin çekirge, ağustos böceği). Kelebek tam başkalaşım geçirdiğinden nimf evresi bulunmaz.

Vejetatif üreme; bitkinin kök, gövde veya yaprak gibi organlarından yeni bireylerin oluşmasıdır. Patates yumru kökleri mitoz bölünme ile yeni bitkiler oluşturur. Oluşan yeni bitkiler, ana bitki ile genetik olarak özdeştir. Bu nedenle vejetatif üreme ile çoğaltılan bireylerde genetik çeşitlilik sağlanmaz.

Eksik başkalaşımda (hemimetamorfoz) üç evre vardır: yumurta → nimf → ergin. Pupa evresi bulunmaz. Nimf; ergine benzeyen ancak daha küçük ve kanatları tam gelişmemiş bireydir. Pupa evresi yalnızca tam başkalaşım geçiren böceklerde (kelebek, arı, sinek) görülür.

İnsan gebelik süresi yaklaşık 270 gündür (9 ay). Karşılaştırma için: fare 21 gün, kedi ve köpek yaklaşık 63 gün, fil ise yaklaşık 660 gündür. Gebelik süresi genellikle canlının büyüklüğü ve yavrunun gelişim karmaşıklığıyla doğru orantılıdır.

Aşılama yönteminde; toprakta köklü olan bitki “anaç”, üzerine eklenen dal parçası ise “kalem” olarak adlandırılır. Kalem, anacın gövdesine birleştirilerek iki bitki birlikte büyür. Bu yöntem özellikle meyve ağaçlarında yüksek verimli çeşitleri çoğaltmak için kullanılır.

Kurbağanın larva evresine “iribaş” (kurbağacık) denir. Bu evre suda geçer ve solungaçla nefes alınır. Gelişim sürecinde önce arka, sonra ön bacaklar oluşur; kuyruk körelir ve kurbağa karasal yaşama uyum sağlar. Kurbağalar bu nedenle tam başkalaşım geçiren canlılara örnek gösterilir.

Eşeysiz üremenin en önemli avantajı; uygun çevre koşullarında hızlı ve çok sayıda yavru üretebilmesidir. Ancak tüm yavru bireyler genetik olarak birbirinin aynısıdır, çeşitlilik sağlanmaz. Eşeyli üreme ise genetik çeşitlilik sağladığı için türün değişen çevre koşullarına uyum kabiliyetini artırır.

Soğanlarda vejetatif üreme; ana soğanın etli yaprak kınları arasında oluşan yavru soğancıklar aracılığıyla gerçekleşir. Bu yavru soğancıklar ana soğandan ayrılarak yeni bireyler oluşturur. Soğan, toprak altında yatay uzanan gövde olan rizom değil, gerçek soğan (bulb) yapısına sahiptir.

Erkeklerde ergenlik döneminde testislerden salgılanan testosteron hormonu artar. Bu hormon; sesin kalınlaşması, kas gelişimi, sakal ve bıyık çıkması, üreme organlarının büyümesi gibi değişikliklere neden olur. Kız çocuklarında ergenlik değişikliklerinden ise ağırlıklı olarak yumurtalıklardan salgılanan östrojen sorumludur.