🔬 5. Sınıf Fen Bilimleri – Genel Tekrar
Bu konu anlatımında 5. sınıf fen bilimleri dersinin tüm ünitelerini kapsayan bir genel tekrar yapacağız: Güneş, Dünya, Ay, canlılar dünyası, maddenin değişimi, ışık, ses, elektrik ve vücudumuz.
☀️ Güneş, Dünya ve Ay
Güneş
- Güneş bir yıldızdır (gezegen değil!).
- Isı ve ışık kaynağıdır.
- Dünya’ya en yakın yıldızdır.
- Güneş sisteminin merkezindedir.
Dünya’nın Hareketleri
| Hareket | Açıklama | Sonuç |
|---|---|---|
| Dönme (kendi ekseni) | Dünya kendi ekseni etrafında 24 saatte döner | Gece-gündüz oluşur |
| Dolanma (Güneş etrafı) | Dünya Güneş’in etrafında 365 gün 6 saatte döner | Mevsimler oluşur |
Ay
- Ay, Dünya’nın uydusudur.
- Kendi ışığı yoktur, Güneş’ten aldığı ışığı yansıtır.
- Ay’ın evreleri: Yeni Ay → Hilal → İlk Dördün → Dolunay → Son Dördün.
- Ay Dünya’nın etrafında yaklaşık 29,5 günde bir tur atar.
🌱 Canlılar Dünyası
Canlıların Sınıflandırılması
| Grup | Özellik | Örnek |
|---|---|---|
| Bitkiler | Fotosentez yapar, kendi besinini üretir | Çam, gül, buğday |
| Hayvanlar | Besinini dışarıdan alır, hareket eder | Kedi, balık, karınca |
| Mantarlar | Fotosentez yapamaz, çürükçül beslenir | Mantar, küf |
Besin Zinciri
Canlılar arasındaki beslenme ilişkisine besin zinciri denir:
Güneş → Bitki (üretici) → Otçul hayvan (1. tüketici) → Etçil hayvan (2. tüketici) → Ayrıştırıcılar
Örnek: Güneş → Çimen → Tavşan → Tilki → Bakteri (çürütücü)
⚗️ Maddenin Değişimi
Maddenin Halleri
| Hal | Tanecik Düzeni | Örnek |
|---|---|---|
| Katı | Tanecikler birbirine çok yakın, düzenli, titreşim hareketi yapar | Taş, buz, demir |
| Sıvı | Tanecikler birbirine yakın, düzensiz, akışkan | Su, süt, yağ |
| Gaz | Tanecikler birbirinden uzak, çok hareketli | Hava, oksijen, buhar |
Hal Değişimleri
- Erime: Katı → Sıvı (buz → su)
- Donma: Sıvı → Katı (su → buz)
- Buharlaşma: Sıvı → Gaz (su → buhar)
- Yoğunlaşma: Gaz → Sıvı (buhar → su damlası)
- Süblimleşme: Katı → Gaz (naftalin)
Fiziksel ve Kimyasal Değişim
| Fiziksel Değişim | Kimyasal Değişim |
|---|---|
| Maddenin yapısı değişmez | Maddenin yapısı değişir, yeni madde oluşur |
| Geri dönüşümlüdür | Genellikle geri dönüşümsüzdür |
| Kağıdı yırtmak, buzu eritmek, şekeri suda çözmek | Kağıdı yakmak, demirin paslanması, ekşime |
💡 Işık ve Ses
Işık
- Işık doğrusal yolda yayılır.
- Işık kaynakları: Güneş (doğal), ampul (yapay).
- Saydam maddeler: Işığı geçirir (cam, su).
- Yarı saydam: Işığı kısmen geçirir (buzlu cam).
- Opak (saydam olmayan): Işığı geçirmez (tahta, demir).
- Işık opak cisimlere çarptığında gölge oluşur.
Ses
- Ses, maddelerin titreşmesi ile oluşur.
- Ses boşlukta yayılmaz (havaya ihtiyaç duyar).
- En hızlı katılarda, en yavaş gazlarda yayılır: Katı > Sıvı > Gaz
- Yüksek ses: Titreşim büyük → ses şiddeti fazla.
- İnce ses: Titreşim hızlı → ses frekansı yüksek.
- Ses kirliliği sağlığa zararlıdır, kulaklık kullanmak önerilir.
⚡ Elektrik
- Elektrik devresi: Pil + kablo + ampul (anahtar) → kapalı devre gerekir.
- İletken: Elektriği geçiren maddeler (bakır, demir, altın, su).
- Yalıtkan: Elektriği geçirmeyen maddeler (plastik, cam, kauçuk, tahta).
- Seri bağlama: Piller veya ampuller arka arkaya bağlanır.
- Paralel bağlama: Piller veya ampuller yan yana bağlanır.
- Elektrik güvenliği: Islak elle priz ve elektrikli aletlere dokunulmamalı, hasarlı kablolar kullanılmamalıdır.
🫁 Vücudumuz
Sindirim Sistemi
Besinlerin vücutta parçalanması ve emilmesi süreci:
Ağız → Yemek Borusu → Mide → İnce Bağırsak → Kalın Bağırsak
Solunum Sistemi
Oksijen alıp karbondioksit vermek:
Burun → Yutak → Gırtlak → Nefes Borusu → Akciğerler
Dolaşım Sistemi
- Kalp: Kanı vücuda pompalayan organ.
- Atardamar: Temiz kanı kalpten organlara taşır.
- Toplardamar: Kirli kanı organlardan kalbe taşır.
- Kılcal damar: Atardamar ve toplardamar arasındaki ince damarlar.
✍️ Pratik Sorular
Soru 1: Gece ve gündüz neden oluşur?
Cevap: Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönmesi (günlük hareket) sonucu gece ve gündüz oluşur. Bu dönme 24 saat sürer.
Soru 2: Fiziksel değişim ile kimyasal değişim arasındaki fark nedir? Örnek verin.
Cevap: Fiziksel değişimde maddenin yapısı değişmez (kağıdı yırtmak). Kimyasal değişimde maddenin yapısı değişir ve yeni madde oluşur (kağıdı yakmak).
Soru 3: Ses en hızlı hangi ortamda yayılır?
Cevap: Ses en hızlı katı ortamda yayılır. Sıralama: Katı > Sıvı > Gaz. Boşlukta ise hiç yayılmaz.
Soru 4: Besin zincirinde “üretici” ve “tüketici” ne demektir?
Cevap: Üretici, fotosentez yaparak kendi besinini üreten canlılardır (bitkiler). Tüketici ise besinini dışarıdan alan canlılardır (hayvanlar). 1. tüketici otçul, 2. tüketici etçil hayvanlardır.
Soru 5: İletken ve yalıtkan maddelere ikişer örnek veriniz.
Cevap: İletken: bakır, demir. Yalıtkan: plastik, kauçuk.
📋 Genel Tekrar Özeti
- Güneş-Dünya-Ay: Dönme→gece/gündüz, dolanma→mevsimler, Ay 29.5 gün
- Canlılar: Bitkiler (üretici), hayvanlar (tüketici), mantarlar (ayrıştırıcı)
- Madde halleri: Katı, sıvı, gaz → erime, donma, buharlaşma, yoğunlaşma
- Fiziksel/Kimyasal: Yapı değişmez / yapı değişir, yeni madde oluşur
- Işık: Doğrusal yayılır, saydam/yarı saydam/opak
- Ses: Titreşimle oluşur, katı > sıvı > gaz, boşlukta yayılmaz
- Elektrik: İletken (bakır) / yalıtkan (plastik), seri/paralel bağlama
- Vücut: Sindirim, solunum, dolaşım sistemleri
🔬 Genel tekrar yaptın mı? Şimdi kendini test et!
0 Yorum