🌍 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi – İki Savaş Arasındaki Dönemde Türkiye ve Dünya
1923-1938 yılları arasında Atatürk Dönemi Türkiye’sinin iç ve dış politikadaki başlıca gelişmeleri ile dünyada yaşanan siyasi ve ekonomik olayları bu konu anlatımında inceleyeceğiz.
🏛️ Atatürk Dönemi İç Politika (1923-1938)
Cumhuriyet’in İlanı ve Sonrası
29 Ekim 1923‘te Cumhuriyet ilan edilerek devletin yönetim biçimi netleştirilmiştir. Mustafa Kemal ilk Cumhurbaşkanı, İsmet İnönü ilk Başbakan seçilmiştir. Ankara başkent ilan edilmiştir (13 Ekim 1923).
Hükümet Bunalımı ve Çözüm
1923 sonbaharında yaşanan hükümet bunalımı, Cumhuriyet’in ilanını hızlandırmıştır. Anayasa değişikliğiyle “Türkiye Devleti’nin hükümet şekli Cumhuriyettir” maddesi eklenmiş, Cumhurbaşkanı’nın Başbakanı atama yetkisi belirlenmiştir.
Çok Partili Hayat Denemeleri
| Parti | Kuruluş | Kurucu | Kapanış Nedeni |
|---|---|---|---|
| Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası | 17 Kasım 1924 | Kâzım Karabekir, Ali Fuat Cebesoy, Refet Bele, Rauf Orbay | Şeyh Sait İsyanı (1925) sonrası Takrir-i Sükûn Kanunu ile kapatıldı (3 Haziran 1925). Partinin inkılap karşıtı unsurları barındırdığı gerekçesiyle. |
| Serbest Cumhuriyet Fırkası | 12 Ağustos 1930 | Fethi Okyar (Atatürk’ün isteğiyle) | İnkılap karşıtlarının partide toplanması üzerine Fethi Okyar partiyi kendisi kapattı (17 Kasım 1930). Menemen Olayı (23 Aralık 1930). |
📌 Önemli: Her iki deneme de başarısız olsa da Atatürk’ün demokratikleşme iradesini gösterir. Çok partili hayata kalıcı geçiş 1946’da gerçekleşecektir.
Önemli İç Olaylar
| Olay | Tarih | Önemi |
|---|---|---|
| Şeyh Sait İsyanı | Şubat 1925 | Din ve etnik temelli isyan. Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. İstiklâl Mahkemeleri yeniden kuruldu. Terakkiperver CF kapatıldı. İnkılapların hızlanmasına neden oldu. |
| Atatürk’e Suikast Girişimi | Haziran 1926 | İzmir’de planlanan suikast girişimi ortaya çıkarıldı. Muhalefet liderleri yargılandı. İttihatçı kalıntılar tasfiye edildi. |
| Menemen Olayı | 23 Aralık 1930 | Laiklik karşıtı ayaklanma. Asteğmen Kubilay şehit edildi. Serbest CF’nin kapanmasından sonra inkılap karşıtlarının hâlâ aktif olduğunu gösterdi. |
| Dersim Harekâtı | 1937-1938 | Tunceli bölgesindeki isyanın askerî operasyonla bastırılması. |
🌐 Atatürk Dönemi Dış Politika (1923-1938)
Dış Politikanın Temel İlkeleri
- “Yurtta barış, dünyada barış” – Barışçıl dış politika
- Tam bağımsızlık – Dışa bağımlılığın reddedilmesi
- Eşitliğe dayalı ilişkiler – Kapitülasyonların kalıcı olarak kaldırılması
- Uluslararası hukuka saygı – Sorunların diplomasi ile çözümü
- Gerçekçilik (realizm) – İmkânlarla orantılı hedefler belirleme
Başlıca Dış Politika Gelişmeleri
| Mesele | Tarih | Çözüm ve Önemi |
|---|---|---|
| Lozan Barış Antlaşması | 24 Temmuz 1923 | Yeni Türk devletinin uluslararası tanınması. Kapitülasyonlar kaldırıldı. Sınırlar belirlendi. Azınlık hakları düzenlendi. Boğazlar komisyonu kuruldu. Musul ve Hatay çözümsüz kaldı. |
| Musul Meselesi | 1923-1926 | Lozan’da çözülemedi. Milletler Cemiyeti’ne taşındı. 5 Haziran 1926 Ankara Antlaşması ile Musul İngiltere mandası Irak’a bırakıldı. Türkiye, Irak petrol gelirinden 25 yıl pay alacaktı. |
| Nüfus Mübadelesi | 1923-1930 | Yunanistan ile karşılıklı nüfus değişimi. İstanbul Rumları ve Batı Trakya Türkleri hariç tutuldu. Ekonomik ve sosyal zorluklar yaşandı. |
| Milletler Cemiyeti’ne Üyelik | 18 Temmuz 1932 | Türkiye’nin uluslararası prestijinin artması. Barışçıl dış politika ilkesinin somut göstergesi. |
| Balkan Antantı | 9 Şubat 1934 | Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya, Romanya. İtalya ve Bulgaristan tehdidine karşı bölgesel güvenlik. Balkan sınırlarının korunması. |
| Montrö Boğazlar Sözleşmesi | 20 Temmuz 1936 | Boğazlarda Türk egemenliği tam olarak sağlandı. Uluslararası komisyon kaldırıldı. Boğazların askerîleştirilmesi hakkı tanındı. Türkiye’nin en önemli diplomatik zaferlerinden biri. |
| Sadabat Paktı | 8 Temmuz 1937 | Türkiye, İran, Irak, Afganistan. Doğu sınırlarının güvenliği. İtalya’nın Ortadoğu’daki yayılmacılığına karşı bölgesel ittifak. |
| Hatay Meselesi | 1936-1939 | Fransa mandası Suriye’den ayrılma süreci. 1938’de Hatay Devleti kuruldu. 29 Haziran 1939’da TBMM kararıyla Türkiye’ye katıldı. Atatürk’ün son dış politika başarısı. |
Montrö Boğazlar Sözleşmesi – Detay
Lozan’da Boğazlar, uluslararası bir komisyon tarafından yönetilecekti ve askerden arındırılmıştı. 1936’da İtalya’nın Habeşistan’ı işgali ve Almanya’nın Ren bölgesini askerileştirmesi üzerine Türkiye, Boğazlar üzerinde tam egemenlik talep etti.
Montrö’nün Getirdikleri:
- Boğazlar Komisyonu kaldırıldı, yetkileri Türkiye’ye devredildi.
- Türkiye Boğazları askerîleştirme hakkı kazandı.
- Ticaret gemilerine geçiş serbest, savaş gemilerine kısıtlama.
- Savaş zamanında Türkiye Boğazları kapatma yetkisine sahip oldu.
- Karadeniz’e kıyısı olmayan devletlerin savaş gemisi geçişine tonaj sınırı.
🌐 İki Savaş Arasında Dünyada Gelişmeler
Siyasi Gelişmeler
| Gelişme | Ülke/Bölge | Açıklama |
|---|---|---|
| Faşizmin Yükselişi | İtalya | Mussolini 1922’de iktidara geldi. Totaliter rejim, milliyetçilik, yayılmacılık. 1935’te Habeşistan’ı işgal etti. |
| Nazizmin Yükselişi | Almanya | Hitler 1933’te iktidarı ele geçirdi. Versay Antlaşması’nın ihlali, silahlanma, ırkçılık, yayılmacılık. 1936’da Ren bölgesini askerîleştirdi, 1938’de Avusturya’yı ilhak etti. |
| SSCB’nin Güçlenmesi | Sovyet Rusya | Stalin dönemi. Beş yıllık planlarla sanayileşme. Kolektivizasyon. Komünizmin yayılması politikası. |
| Japon Militarizmi | Japonya | 1931’de Mançurya’yı işgal etti. Uzak Doğu’da yayılmacılık. Milletler Cemiyeti’nden çekildi. |
| İspanya İç Savaşı | İspanya | 1936-1939. Franco’nun faşist güçleri, Almanya ve İtalya desteğiyle cumhuriyetçileri yendi. Faşist diktatörlük kuruldu. |
1929 Dünya Ekonomik Bunalımı
ABD’de 24 Ekim 1929’da “Kara Perşembe” olarak bilinen borsa çöküşüyle başlayan ekonomik kriz, tüm dünyayı etkisi altına almıştır.
Nedenleri: Aşırı üretim, spekülatif borsa yatırımları, kontrolsüz kredi genişlemesi, tarım sektörünün çökmesi.
Sonuçları:
- Dünya çapında işsizlik, yoksulluk ve toplumsal çöküntü
- Uluslararası ticaretin daralması, korumacılık politikaları
- Demokratik rejimlere güvenin sarsılması → totaliter rejimlerin güçlenmesi
- ABD’de Roosevelt’in “New Deal” (Yeni Düzen) politikası
- Türkiye’ye etkisi: Tarım ürünleri fiyatlarının düşmesi, ihracatın azalması → devletçilik politikasına geçiş, I. Beş Yıllık Kalkınma Planı
Milletler Cemiyeti’nin Başarısızlığı
I. Dünya Savaşı sonrası barışı korumak için kurulan Milletler Cemiyeti (Cemiyet-i Akvam), 1930’larda büyük başarısızlıklara uğramıştır:
- Japonya’nın Mançurya işgalini (1931) engelleyemedi.
- İtalya’nın Habeşistan işgalini (1935) durduramadı.
- Almanya’nın Versay’ı ihlallerine karşı etkisiz kaldı.
- ABD üye değildi; büyük güçler Cemiyet’i ciddiye almıyordu.
- Yaptırım uygulama gücü yoktu.
Sonuç: Milletler Cemiyeti II. Dünya Savaşı’nı önleyemedi. Savaş sonrası yerini Birleşmiş Milletler (BM)‘e bıraktı.
⚠️ YKS İpuçları
| ❌ Yanlış | ✅ Doğru |
|---|---|
| Hatay 1938’de Türkiye’ye katıldı. | Hatay 29 Haziran 1939‘da katıldı. 1938’de bağımsız “Hatay Devleti” kuruldu. |
| Montrö ile Boğazlar ilk kez Türkiye’ye geçti. | Lozan’da da Boğazlar Türkiye’deydi ama komisyon yönetiminde ve askerden arındırılmıştı. Montrö ile tam egemenlik sağlandı. |
| Balkan Antantı’na tüm Balkan ülkeleri katıldı. | Bulgaristan ve Arnavutluk katılmadı. Bulgaristan revizyonist, Arnavutluk İtalya etkisindeydi. |
| 1929 Bunalımı sadece ABD’yi etkiledi. | Bunalım tüm dünyayı etkiledi. Türkiye’de tarım ürünleri fiyatları düştü, devletçilik politikasına geçildi. |
📋 Pratik Sorular
Soru 1: Montrö Boğazlar Sözleşmesi’nin Türkiye için önemi nedir?
Montrö ile Türkiye, Boğazlar üzerinde tam egemenlik kazanmıştır. Uluslararası komisyon kaldırılmış, Boğazların askerîleştirilmesi hakkı tanınmıştır. Savaş zamanında Boğazları kapatma yetkisi Türkiye’ye verilmiştir. Lozan’ın eksik bıraktığı Boğazlar meselesi diplomatik yollarla çözülmüştür.
Soru 2: Balkan Antantı ve Sadabat Paktı hangi ilkenin somut uygulamalarıdır?
Her ikisi de “Yurtta barış, dünyada barış” ilkesinin somut uygulamalarıdır. Bölgesel güvenlik ittifakları kurarak barışı korumayı amaçlamışlardır. Balkan Antantı batı sınırlarını, Sadabat Paktı doğu sınırlarını güvence altına almıştır.
Soru 3: 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı Türkiye’yi nasıl etkilemiştir?
Tarım ürünleri fiyatları düştü, ihracat azaldı, dış ticaret açığı büyüdü. Özel sektörün yeterli sermayeye sahip olmadığı görüldü. Bunun üzerine liberal ekonomiden devletçiliğe geçildi. I. Beş Yıllık Kalkınma Planı (1934) hazırlandı. Devlet eliyle sanayileşme başlatıldı (Sümerbank, Etibank).
Soru 4: Çok partili hayat denemeleri neden başarısız olmuştur?
Her iki partide de inkılap karşıtı unsurlar toplanmıştır. Terakkiperver CF, Şeyh Sait İsyanı sonrası kapatılmıştır. Serbest CF ise inkılap karşıtlarının partide yoğunlaşması üzerine kendini feshetmiştir. Toplumun demokratik kültürünün henüz yeterince gelişmemesi ve inkılap sürecinin devam etmesi, çok partili hayatı erken kılmıştır.
Soru 5: Hatay’ın Türkiye’ye katılma süreci nasıl gerçekleşmiştir?
1936’da Fransa’nın Suriye mandasından çekilme kararı alması üzerine Hatay sorunu gündeme geldi. Türkiye, Milletler Cemiyeti’ne başvurdu. 1938’de halk oylaması yapılarak bağımsız Hatay Devleti kuruldu. 29 Haziran 1939’da Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararı aldı. Hatay, diplomatik yollarla ve barışçıl biçimde anavatana katılmıştır.
📌 İki Savaş Arasındaki Dönem – Konu Özeti
- İç politika: Cumhuriyet’in ilanı (1923), çok partili hayat denemeleri (TCF 1924, SCF 1930), Şeyh Sait İsyanı, Menemen Olayı
- Dış politika ilkeleri: “Yurtta barış, dünyada barış”, tam bağımsızlık, eşitlik, gerçekçilik
- Lozan (1923): Uluslararası tanınma, kapitülasyonların kaldırılması
- Musul (1926): İngiltere’ye bırakıldı (Ankara Antlaşması)
- Montrö (1936): Boğazlarda tam Türk egemenliği
- Balkan Antantı (1934): Batı güvenliği | Sadabat Paktı (1937): Doğu güvenliği
- Hatay (1939): Diplomatik zafer, anavatana katılma
- Dünya: Faşizm/Nazizm yükselişi, 1929 Bunalımı, Milletler Cemiyeti’nin başarısızlığı
0 Yorum