11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Makale Konu Anlatımı

Makale, herhangi bir konuda yazarın görüş ve düşüncelerini kanıtlara, araştırmalara ve mantıksal çıkarımlara dayandırarak ortaya koyduğu düzyazı türüdür. Makale, bir iddianın ileri sürüldüğü ve bu iddianın ispatlanmaya çalışıldığı metindir.

Makalenin Temel Özellikleri

• Bir tez (iddia) ortaya konur ve bu tez kanıtlarla desteklenir.
• Nesnel bir üslup hâkimdir; yazar kişisel duygularını değil, bilgi ve düşüncelerini ön plana çıkarır.
• Açıklayıcı ve tartışmacı anlatım biçimleri kullanılır.
• Ciddi ve akademik bir dil tercih edilir; devrik cümle, argo ve konuşma dili kullanılmaz.
• Gazete, dergi, bilimsel yayın ve dijital platformlarda yayımlanır.
• Belirli bir hedef kitleye yöneliktir: Konunun uzmanları, aydınlar veya genel okuyucu.
• Yazar, konuyu kendi bakış açısıyla değerlendirir ama bunu subjektif duygularla değil, akıl ve mantık yoluyla yapar.

Makalenin ortaya çıkışı ve gelişimi, basın-yayın hayatıyla doğrudan ilişkilidir. Gazete ve dergilerin yaygınlaşmasıyla makale türü de gelişmiştir.

Batı Edebiyatında Makale

• Modern anlamda makale, 18. yüzyıl Aydınlanma döneminde Avrupa’da şekillenmiştir.
• Voltaire, Montesquieu, Diderot gibi düşünürler ansiklopedi maddeleri ve gazete yazılarıyla makale türünün temelini atmıştır.
• 19. yüzyılda gazeteciliğin gelişmesiyle makale, kamuoyunu bilgilendirme ve yönlendirme aracı hâline gelmiştir.

Türk Edebiyatında Makale

Bir makaleyi doğru anlamak için öncelikle metnin konusu, yazılış amacı ve hedef kitlesi arasındaki ilişkiyi kavramak gerekir.

Konu, Amaç ve Hedef Kitle İlişkisi

Hedef kitle, makalenin dilini ve üslubunu doğrudan etkiler:

• Akademik makale: Uzman okuyucuya yönelik → teknik terimler, dipnotlar, kaynakça.
• Gazete/dergi makalesi: Genel okuyucuya yönelik → daha sade dil, güncel örnekler.
• Eleştiri makalesi: Edebiyat/sanat çevresine yönelik → estetik değerlendirme, karşılaştırma.

Her makalenin bir ana düşüncesi (tez) vardır. Yazar, bu ana düşünceyi destekleyen yardımcı düşünceler kullanarak okuyucuyu ikna etmeye çalışır.

Ana Düşünce

• Makalenin bütününe hâkim olan temel iddia veya görüştür.
• Genellikle giriş bölümünde açıkça ifade edilir veya metnin bütününden çıkarılır.
• Tek bir cümleyle özetlenebilir.
• Örnek: “Türkçe, bilinçli bir dil politikasıyla korunmalıdır.”

Yardımcı Düşünceler

• Ana düşünceyi destekleyen, açıklayan, kanıtlayan alt düşüncelerdir.
• Her paragrafta genellikle bir yardımcı düşünce işlenir.
• Örnekler, istatistikler, alıntılar, karşılaştırmalar yardımcı düşüncelerin araçlarıdır.

Makalede yazarın düşüncelerini aktarırken kullandığı anlatım biçimleri ve bu düşünceleri güçlendirmek için başvurduğu düşünceyi geliştirme yolları, metnin ikna gücünü belirler.

Anlatım Biçimleri

Düşünceyi Geliştirme Yolları

Makalelerde metin içeriğini destekleyen, açıklayan veya tamamlayan görsel unsurlar kullanılabilir. Bu unsurlar metnin anlaşılırlığını artırır ve okuyucunun dikkatini çeker.

Makalede Kullanılan Görsel Unsurlar

Görsel unsurları değerlendirirken şu soruları sorun:

• Görsel, metni destekliyor mu yoksa süsleme amacıyla mı konulmuş?
• Görsel ile metin arasında tutarlılık var mı?
• Görsel, okuyucunun metni daha iyi anlamasını sağlıyor mu?

Üslup, yazarın dil kullanım biçimi, cümle yapısı, anlatım tonu ve sözcük seçimidir. Her yazarın kendine özgü bir üslubu vardır; ancak makale türünde ortak üslup özellikleri de bulunur.

Makalenin Genel Üslup Özellikleri

• Nesnel (objektif) üslup: Yazar kişisel duygularını değil, akla ve kanıtlara dayalı düşünceleri aktarır.
• Ciddi ve resmi dil: Konuşma dili, argo, deyim kullanımı azdır veya yoktur.
• Açık ve anlaşılır ifade: Belirsizlik ve muğlaklıktan kaçınılır.
• Terimler ve kavramlar: Konuyla ilgili teknik terimler yerinde kullanılır.
• Uzun ve bağlaçlı cümleler: Düşüncenin ayrıntılı ifadesi için tercih edilir.
• Kanıt dili: “Araştırmalar göstermektedir ki…”, “Verilere göre…”, “X’e göre…” gibi ifadeler sıktır.

Yazara Özgü Üslup Farklılıkları

Makaleler, toplumun değerlerini ve kültürel birikimini yansıtan önemli metinlerdir. Bir makalede millî, manevi ve evrensel değerler ile sosyal, siyasi, tarihî ve mitolojik ögeler tespit edilebilir.

Makale okurken en önemli becerilerden biri, metinde nesnel bilgi ile yazarın kişisel yorumunu birbirinden ayırt edebilmektir.

Bilgi ve Yorumu Ayırt Etme İpuçları

• Bilgi cümleleri: Sayılar, tarihler, isimler, tanımlar içerir. Doğrulanabilir. “…dır/dir”, “…mıştır/miştir” gibi kesinlik bildiren yapılarla kurulur.
• Yorum cümleleri: “Bence”, “kanımca”, “…olabilir”, “…-malıdır/-melidir”, “en önemli”, “en etkili” gibi öznel ifadeler içerir.
• Dikkat: Bazı cümleler hem bilgi hem yorum barındırabilir. “1860’ta yayımlanan Tercüman-ı Ahvâl, basın tarihimizin en önemli dönüm noktasıdır.” → İlk kısım bilgi, “en önemli” yorum.

Bakış açısı, yazarın konuya yaklaşım biçimidir. Aynı konu, farklı bakış açılarıyla ele alındığında tamamen farklı makaleler ortaya çıkabilir.

Bakış Açısı Türleri

Yazarın bakış açısını belirlemek için şu soruları sorun:

• Yazar konuya hangi disiplinden yaklaşıyor? (Bilim, tarih, felsefe, toplum…)
• Yazar olumlu mu, olumsuz mu, tarafsız mı bakıyor?
• Kullandığı kaynaklar ve kanıtlar hangi alandan?
• Sonuç bölümünde ne tür bir çağrıda bulunuyor?

Makaleler, yazarın benimsediği fikrî, felsefi veya siyasi akımların izlerini taşır. Bu akımları tanımak, makalenin arka planını anlamak açısından önemlidir.

Bir makaleyi yorumlamak, metnin yüzeysel anlamının ötesine geçerek yazarın asıl amacını, arka planını ve metnin bağlamını kavramaktır.

Makale Yorumlama Adımları

1. İlk okuma: Metnin genel konusunu ve ana düşüncesini kavrayın.
2. Yapı analizi: Giriş, gelişme, sonuç bölümlerini belirleyin. Her bölümün işlevini tespit edin.
3. Ana düşünce ve yardımcı düşünceler: Ana tezi ve onu destekleyen alt düşünceleri listeleyin.
4. Anlatım biçimleri ve düşünceyi geliştirme yolları: Kullanılan teknikleri tespit edin.
5. Bilgi-yorum ayrımı: Nesnel bilgi ile yazarın kişisel yorumunu ayırın.
6. Bakış açısı: Yazar konuya nereden bakıyor? Olumlu mu, eleştirel mi, tarafsız mı?
7. Üslup: Dil kullanımı, cümle yapısı, sözcük seçimi analizi.
8. Bağlam: Yazarın dönemi, akımı, sosyal/siyasi koşullar metnin yorumlanmasını nasıl etkiler?
9. Değerlendirme: Makale ikna edici mi? Kanıtlar yeterli mi? Tutarlılık var mı?

Makalede yazar, şiir veya hikâyeden farklı olarak doğrudan kendi kimliğiyle konuşur. Kurgusal bir söyleyici yoktur; yazarın dünya görüşü, mesleği, deneyimleri metne doğrudan yansır.

Yazar-Metin İlişkisinin Boyutları

• Uzmanlık alanı: Bir tarihçi tarihî konularda, bir dil bilimci dil konularında daha güçlü makaleler yazar.
• Dünya görüşü: Yazarın siyasi, felsefi, ideolojik duruşu makalenin bakış açısını belirler.
• Yaşadığı dönem: Tanzimat yazarının sorunları ile Cumhuriyet yazarının sorunları farklıdır; bu metinlere yansır.
• Yayın organı: Makalenin yayımlandığı gazete veya dergi, yazarın hitap ettiği kitleyi ve üslubunu etkiler.

Makale metinleri, dil bilgisi konularını incelemek için zengin malzeme sunar. Makale dilinin belirli özellikleri, dil bilgisi çalışmalarında sıklıkla karşımıza çıkar.

Makalede Öne Çıkan Dil Bilgisi Konuları

Örnek cümle analizi:

“Basın özgürlüğünün sağlanması, toplumun bilinçlenmesi açısından büyük önem taşımaktadır.”

• Sağlanması: Fiilimsi (isim-fiil), -ma ekiyle + iyelik eki
• Bilinçlenmesi: Fiilimsi (isim-fiil), bilinçlen- (fiilden fiil yapım eki + isim-fiil eki)
• Açısından: İsim + edat (bakımından anlamında)
• Taşımaktadır: Yüklem, geniş zaman, bildirme kipi, 3. tekil şahıs
• Cümle türü: Basit cümle, kurallı (yüklem sonda), olumlu, bildirme

Makaleyi diğer düşünce yazılarından ayırt edebilmek, sınavlarda en çok sorulan konulardan biridir.

Makale yazmak, araştırmaya dayalı, planlı ve disiplinli bir süreçtir. Aşağıda MEB kazanımlarına uygun makale yazma adımları açıklanmıştır.

1. Hazırlık Aşaması

• Konu seçimi: İlgi alanınıza ve uzmanlığınıza uygun, araştırılabilir bir konu belirleyin.
• Tema ve ana düşünce: Makalenizin merkezindeki tez ne olacak? Savunacağınız görüşü netleştirin.
• Hedef kitle: Kime yazıyorsunuz? Akademik çevreye mi, genel okuyucuya mı?
• Araştırma: Konuyla ilgili kaynak taraması yapın; kitap, makale, istatistik toplayın.

2. Planlama

• Giriş: Konuyu tanıtın, tezinizi (ana düşüncenizi) açık biçimde belirtin.
• Gelişme: Her paragrafta bir yardımcı düşünce işleyin. Kanıt, örnek, alıntı, veri ile destekleyin.
• Sonuç: Ana düşünceyi özetleyin, çıkarım yapın, gerekiyorsa çağrıda bulunun.

3. Yazma

• Nesnel bir dil kullanın; “ben” yerine edilgen yapılar tercih edin.
• Düşünceyi geliştirme yollarını bilinçli olarak kullanın (tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme, neden-sonuç).
• Farklı cümle yapıları ve türleri kullanarak monotonluktan kaçının.
• Paragraflar arasında mantıksal geçişler sağlayın; bağlayıcı ifadeler kullanın.
• Görsel unsurlar (tablo, grafik) kullanabiliyorsanız metnin anlaşılırlığını artırın.

4. Gözden Geçirme ve Paylaşma

• Yazım ve noktalama hatalarını kontrol edin.
• Ana düşünce ile yardımcı düşünceler arasındaki tutarlılığı gözden geçirin.
• Kanıtlarınızın güçlü ve yeterli olup olmadığını değerlendirin.
• Makalenizi bir başkasına okutarak geri bildirim alın.
• Ürettiğiniz metnin sorumluluğunu üstlenin; etik değerlere uygun, doğru bilgi içeren bir metin olduğundan emin olun.

Makale konularında sözlü iletişim becerileri de önemlidir. Bir makaleyi sunmak, bir konuyu tartışmak veya akademik bir sunumu dinleyerek değerlendirmek bu becerilerin kapsamındadır.

Konuşma Becerileri (Özet)

• Hazırlık: Konuyu, amacı ve hedef kitleyi belirleyin. Araştırma yapın. Konuşma metni ve kartları hazırlayın.
• Sunum materyalleri: Görsel ve işitsel araçlar (slayt, grafik, ses kaydı) hazırlayın. Uygun sunu oluşturun.
• Prova: Konuşmanızı en az bir kez prova edin. Süreyi ölçün.
• Sunum: Boğumlama, vurgulama, tonlama ve duraklamaya dikkat edin. Gereksiz ses ve kelimelerden (“eee”, “şey”) kaçının. Beden dilini etkili kullanın.
• Yapılandırma: Etkili başlangıç yapın, içeriği önemli noktaları vurgulayarak zenginleştirin, etkili biçimde sonlandırın.
• Teknoloji: Sunum yazılımları ve dijital araçları etkili biçimde kullanın.

Dinleme Becerileri (Özet)

• Amacına uygun dinleme: Not alarak, empati kurarak veya eleştirel dinleme tekniklerinden uygun olanı seçin.
• Konu ve ana düşünce tespiti: Konuşmacının ne anlattığını ve ana mesajını belirleyin.
• Konu akışını takip: Konuşmanın mantıksal ilerleyişini takip edin.
• Açık ve örtük iletiler: Doğrudan söylenenler ile ima edilenleri ayırt edin.
• Özetleme: Dinlediklerinizi kendi cümlelerinizle kısaca özetleyin.
• Eleştirel değerlendirme: Ön bilgilerinizle karşılaştırın, tutarlılığı sorgulayın, öne sürülen düşüncelerin dayanaklarının geçerliliğini değerlendirin.

Sık Sorulan Soru Tipleri

• Bir metin verilir → “Bu metin hangi düzyazı türünde yazılmıştır?” İpucu: Kanıtlama amacı + nesnel üslup → makale; samimi dil + kişisel düşünce → deneme; kısa + güncel yorum → fıkra.
• Bir paragraf verilir → “Hangi düşünceyi geliştirme yolu kullanılmıştır?” Rakam → sayısal veri, isim+görüş → tanık gösterme, karşılıklı ifade → karşılaştırma.
• Bir metin verilir → “Bu cümlelerden hangisi bilgi, hangisi yorum içerir?” Doğrulanabilir → bilgi, kişisel değerlendirme → yorum.
• İki metin karşılaştırılır → “Bu metinlerin ortak/farklı yönleri nelerdir?” Tür, üslup, konu, bakış açısı açısından analiz edin.
• Yazar-eser eşleştirme → Dönem ve akım bilgisi önemlidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: “Makale ve deneme aynı şeydir” → Doğrusu: Makale kanıtlama zorunluluğu taşır ve nesnel dil kullanır; deneme kanıtlama kaygısı taşımaz ve öznel dil kullanır.
• Hata: “Fıkra = espri” → Doğrusu: Edebiyatta fıkra, gazetelerde güncel olaylar hakkında yazılan kısa köşe yazısıdır. Halk edebiyatında fıkra ise güldürücü kısa anlatıdır (Nasreddin Hoca fıkraları).
• Hata: “Benzetme düşünceyi geliştirme yoludur” → Doğrusu: Benzetme (analoji) bir düşünceyi geliştirme yoludur; ancak söz sanatı olarak teşbih ile karıştırılmamalıdır. Buradaki benzetme, soyut kavramı somut bir kavramla açıklamaktır.
• Hata: Her nesnel cümleyi bilgi sanmak → Doğrusu: “En önemli”, “en başarılı” gibi üstünlük bildiren ifadeler nesnel görünse de yorum içerir.