11. Sınıf Fizik Testi: Vektörler ve Bağıl Hareket

⚡ Vektörler

Fizikteki büyüklükler iki gruba ayrılır:

• Skaler büyüklükler: Yalnızca sayısal değer ve birimle ifade edilir (kütle, sıcaklık, zaman, enerji).
• Vektörel büyüklükler: Sayısal değerin yanı sıra yön ve doğrultu bilgisi de taşır (kuvvet, hız, ivme, yer değiştirme).

📐 Vektörlerin Bileşkesi

İki veya daha fazla vektörün bileşkesini bulmak için:

• Aynı doğrultuda, aynı yönde: Büyüklükler toplanır
• Aynı doğrultuda, zıt yönde: Büyüklükler çıkarılır, bileşke büyük olanın yönündedir
• Dik iki vektör: Bileşke = √(F₁² + F₂²) (Pisagor teoremi)
• Aralarında α açısı olan iki vektör: Bileşke = √(F₁² + F₂² + 2F₁F₂cosα)

Hatırla: İki dik vektörün yer değiştirmesi için de aynı formül geçerlidir. Örneğin 3 m batı + 4 m kuzey giden bir cismin O noktasından uzaklığı = √(9+16) = 5 m olur.

🚗 Bağıl Hareket

Bağıl hareket, bir cismin hareketinin başka bir gözlemci tarafından nasıl algılandığını ifade eder.

Temel formül:

V_bağıl = V_cisim − V_gözlemci

• Aynı yönde hareket: Bağıl hız = fark kadar küçülür. Aynı hızda giderlerse birbirini durur görür.
• Zıt yönde hareket: Bağıl hız = toplam kadar büyür.
• Dik yönlerde hareket: Bağıl hız = √(V₁² + V₂²) olarak hesaplanır.

🔄 Bağıl Hız Hesaplama Örnekleri

Aynı doğrultu: Doğuya 80 km/h giden A aracı, doğuya 50 km/h giden B aracını (80−50) = 30 km/h doğuya gidiyor görür.

Dik doğrultular: Doğuya giden bir araç ile kuzeye giden bir aracın bağıl hızı Pisagor bağıntısıyla bulunur.

Akıntılı ortam: Nehirde yüzen bir teknenin kıyıdan görünen hızı, teknenin suya göre hızı ile akıntı hızının vektörel toplamıdır. Farklı bir gözlemciden (mesela otobüsten) bakılıyorsa, o gözlemcinin hızı da hesaba katılmalıdır.

📊 Sabit İvmeli Hareket (Doğrusal)

Bir cisim üzerindeki net kuvvet sabit ve sıfırdan farklıysa cisim sabit ivmeli hareket yapar:

• İvme yönünde kuvvet varsa cisim hızlanır
• Harekete zıt yönde kuvvet varsa cisim yavaşlar
• Eğik düzlemde sürtünme ihmal edilirse cisim sadece yerçekiminin bileşeni kadar ivmelenir

🔗 Newton Yasaları ve Kuvvet

Sürtünmeli bir yüzeyde bağlı cisimler sisteminde ip gerilmesini bulmak için:

• Sisteme etki eden net kuvveti hesapla
• Sürtünme kuvveti = μ × N (N: normal kuvvet, μ: sürtünme katsayısı)
• Newton’un ikinci yasası: F_net = m × a

⚠️ Test İpucu: Bağıl hareket sorularında her zaman önce referans gözlemciyi belirle, sonra vektörel çıkarma yap. Dik yönlerdeki hareketlerde Pisagor bağıntısını kullanmayı unutma.